دوشنبه ۱۲ مهر ۹۵

آیا اینترنت می‌تواند به کمک مشاغل خُرد و خانگی بیاید؟

زهرا افراز

بررسی ساز و کار فروش اینترنتی در ایران
برخی اینترنت را مهم‌ترین پدیده هزارة سوم می‌دانند، زیرا این فناوری اثبات کرده است که می‌تواند در هماهنگی با بسیاری از فناوری‌های دیگر، به تمام ابعاد زندگی بشر امروزی راه پیدا کند. تا سال ۱۹۹۳، اینترنت محدود به استفاده آکادمیک و تحقیقاتی بود. نخستین سایت‌های تجارت الکترونیک در سال ۱۹۹۴ ایجاد شدند۱. به صورت کلی تجارت الکترونیک زیرمجموعه‌ای از کسب و کار الکترونیک محسوب می‌شود. در کسب و کار الکترونیک کلیه فرایندهای تولید، مدیریت، پشتیبانی و تجارت به شکل الکترونیکی انجام می‌شود، در حالی که در تجارت الکترونیک، تنها فرایند تجارت شکلی الکترونیکی دارد.

هدف از تدوین این گزارش یافتنِ پاسخ به این پرسش است که هم اکنون و در شرایط حقوقی و حقیقی کنونی اینترنت در ایران، به کدام نوع از داد و ستدهای معمول بیشتر کمک رسانده و کدامیک از این انواع از بازی بیرون مانده‌اند یا به زودی (اگر تلاشی برای ایجاد سازوکارهای لازم برای فعالیتِ آن‌ها نشود) از این صحنه بیرون رانده خواهند شد.
در این گزارش به دنبال ارائه تصویری از نوع فعالیت فروشگاه‌های اینترنتی در ایران هستیم. هدف از تدوین این گزارش یافتنِ پاسخ به این پرسش است که هم اکنون و در شرایط حقوقی و حقیقی کنونی اینترنت در ایران، به کدام نوع از داد و ستدهای معمول بیشتر کمک رسانده و کدامیک از این انواع از بازی بیرون مانده‌اند یا به زودی (اگر تلاشی برای ایجاد سازوکارهای لازم برای فعالیتِ آن‌ها نشود) از این صحنه بیرون رانده خواهند شد.


بنگاه‌هایی با گستره‌های فعالیت بسیار متفاوت
این فروشگاه‌ها را در یک تقسیم بندی اولیه می‌توان به سه گروه که عبارت باشند از فروشگاه‌های اینترنتی با گستره فعالیت کلان، متوسط و خُرد تقسیم کرد. معیار سنجش در جهانِ داد و ستد اینترنتی علاوه بر معیار معمولِ همة انواع داد و ستدها که تعداد خریدهای ثبت شده در روز است، رتبه‌بندی در سایت‌الکسا۲که بر اساس تعداد بازدید کننده آن سایت است سنجیده می‌شود. تعداد بازدیدکنندگانِ فروشگاه‌های اینترنتی با گستره فعالیت کلان گاه به چند صد هزار نفر در روز می‌رسد و معمولاً طیف وسیعی از محصولات را به فروش می‌رسانند. به عنوان مثال در ایران ، بر اساس رتبه بندی سایت الکسا، فروشگاه اینترنتی "دیجی کالا" با رتبه داخلی ۴ ، "دیوار" با رتبه داخلی ۱۱ و" بامیلو" با رتبه داخلی ۲۸ بزرگ‌ترین سایت‌های فروش آنلاین شناخته شده‌اند. در جهانِ واقعی، این اعداد متناظر هستند بر ۴۰۰ هزار بازدیدکننده در روز از سایت این شرکت و ثبت ۳۰۰۰ درخواست خرید روزانه۳. به گفتة مدیران این شرکت، درآمد ناخالص آن روزانه بالغ بر ۱.۲۰۰.۰۰۰.۰۰۰تومان است۴.
internet-commerce-vasat-1.jpg
"در کنار فروشگاه‌های بزرگ، گروه نسبتاً وسیعی، فروشگاه‌های اینترنتی متوسط وجود دارند. رتبة الکسای داخلی آن‌ها بین ۴۰۰ تا ۲۰۰۰ است. تنوع کالا و خدماتی که ارائه می‌دهند بسیار کمتر از فروشگاه‌های بزرگ است. برخلاف فروشگاه‌های بزرگ که همه نوع کالا در آن به فروش می‌رسد، این فروشگاه‌ها یک گروه کالا را به فروش می‌رسانند. تعداد کارمندان آن‌ها بین ۵ تا ۱۰ نفر است. فروشگاه "شیکسون۵ رتبه الکسای داخلی ۶۰۴ تنها به فروش پوشاک می‌پردازد و فروشگاه "انجام میدم"۶ که به ارائه خدمات گوناگون از طریق پیوند میان فروشنده و خریدار خدمات می‌پردازد را می‌توان در زمرة این فروشگاه‌های متوسط به شمار آورد. این فروشگاه‌ها نیز دارای نماد اعتماد الکترونیک از وزارت صنعت و معدن و تجارت هستند.

هر چند به نظر می‌رسد که اینترنت به‌عنوان ابزار فعالیتِ بنگاه‌های بزرگ و متوسط، جای خود را باز کرده است، اما شاید مهم‌ترین تأثیر این فناوری بر حوزة داد و ستد را بتوان ایجادِ امکان برای برپایی بنگاه‌های خُرد و کوچک که اغلب نیز به صورت خانگی فعالیت می‌کنند برشمرد.

هر چند به نظر می‌رسد که اینترنت به‌عنوان ابزار فعالیتِ بنگاه‌های بزرگ و متوسط، جای خود را باز کرده است، اما شاید مهم‌ترین تأثیر این فناوری بر حوزة داد و ستد را بتوان ایجادِ امکان برای برپایی بنگاه‌های خُرد و کوچک که اغلب نیز به صورت خانگی فعالیت می‌کنند برشمرد. امروز ما با خیل عظیمی از "فروشگاه‌ها" یا به عبارت دقیق‌تر "مغازه‌ها" یا "فروشنده‌هایی" روبرو هستیم که در شبکه‌های اجتماعی مجازی مانند فیس بووک، اینستاگرام، تلگرام و غیره به فعالیت مشغول‌اند. تعداد افراد شاغل در هر یک از این دست مغازه‌های اینترنتی بین ۱ تا ۲ نفر است؛ مدت زمان فعالیت آن‌ها تاکنون بین ۱تا ۳سال برآورد شده است و این افراد ماهانه بین ۱ تا ۵ میلیون تومان درآمد دارند.
اغلبِ صاحبان این مغازه‌ها زنان جوان شهرنشین و تحصیل کرده‌ای هستند که یا نتوانسته‌اند شغلی مرتبط با رشته تحصیلی خود پیدا کنند و یا شرایط کار در بیرون از خانه برای‌شان فراهم نبودهاست. آن‌ها در هفته بین ۱۰ تا ۵۰ سفارش دارند. ناچیز بودنِ سرمایة اولیه برای شروع کار یکی از دلایل مهم روی آوردنِ این افراد به این نوع داد و ستد است. آن‌ها نیازی به اجارة مغازه و کارگاه ندارند. هر چند ساعات کارِ منعطف یکی از دلایل روی‌آوردن زنان به تجارت به واسطة اینترنت است، اما معمولاً ساعات زیادی (تا ۱۲ ساعت در روز) را برای سرِ پا نگاه داشتنِ بنگاه کوچکشان صرف می‌کنند. مکان فعالیتشان معمولاً خانه است و در گوشه اتاق خود کارگاه یا انبار کوچکی ایجاد کرده‌اند. این فروشگاه‌ها نماد اعتماد الکترونیک ندارند و افزایش روزانه آن‌ها در شبکه‌های اجتماعی نشان از اعتماد به وجود آمده در این بخش است. شیوة پرداخت معمولاً به صورت کارت به کارت یا درب منزل انجام می‌گیرد و ارسال کالا به وسیله پیک (درون شهری) یا پست (خارج از شهر) انجام می‌شود که هزینة آن بر عهده خریدار است۷.

در الگوی بنگاه به مشتری، فروشگاه‌ها محصولاتشان را از موجودی خود به مشتریانشان می‌فروشند یا در صورتی که خودشان محصول را نگهداری نکنند بر میزان موجودی تأمین کنندگانشان اِشراف اطلاعاتی دارند و مدیریت موجودی محصولات تأمین‌کنندگانشان را خود انجام می‌دهند.


شیوه‌های تجارت
تجارت اینترنتی در مجموع از دو الگوی غالب و تعدادی الگوهای ثانوی پیروی می‌کند. الگوهای غالب عبارت‌اند از الف- الگوی بنگاه به مشتری۸ و ب- الگوی مشتری به مشتری۹. الگوی مشتری به مشتری خود می‌تواند به چهار گروه ثانوی تقسیم شود: ۱- سایت‌های کالا و خدمات، ۲- سایت‌های تخفیف، ۳- سایت‌های تبلیغ و ۴- سایت‌های تسهیل‌گر.
الف: الگوی بنگاه به مشتری. در الگوی بنگاه به مشتری، فروشگاه‌ها محصولاتشان را از موجودی خود به مشتریانشان می‌فروشند یا در صورتی که خودشان محصول را نگهداری نکنند بر میزان موجودی تأمین کنندگانشان اِشراف اطلاعاتی دارند و مدیریت موجودی محصولات تأمین‌کنندگانشان را خود انجام می‌دهند. این فروشگاه‌ها از طریق انعقاد قرارداد با افراد حقیقی و حقوقی(تأمین کنندگان)، کالا یا خدمت تعریف شده در سایت را تأمین می‌کنند. برای انعقاد قرارداد، افراد باید اعتبار خود را به این فروشگاه‌ها اثبات کنند. این اعتبار با شاخص‌هایی چون تعداد موجودی کالا، میزان تخفیف، داشتن انبار، امکان مهیاکردنِ کالا در بازة زمانی کوتاه سنجیده می‌شود. بر اساس این اعتبار، فروشگاه تصمیم می‌گیرد که کالا را در کدام صفحه سایت قرار دهد. سیستم انبار داری این فروشگاه‌ها بر اساس پیوند اطلاعاتی بین انبار خود و انبار تأمین کنندگانشان است. در واقع تهیه و ارسال سفارش به مشتری در دو مرحله انجام می‌شود. یک مرتبه حمل کالا از تأمین کننده به انبار فروشگاه اینترنتی، و مرحله بعد بسته بندی و ارسال به مشتری. الگویِ بنگاه به مشتری در هر سه نوع بنگاه، اعم از کلان و متوسط و خُرد پیگیری می‌شود.

در الگوی مشتری به مشتری، فروشگاه صاحب محصولی که در آن به فروش می‌رسد نیست بلکه تنها فضایی است که فروشندگان و خریداران را به هم متصل می‌کند و نوعی اعتبار به معامله آن‌ها می‌بخشد. به همین دلیل این فروشگاه‌ها بیشتر به بازارهای اینترنتی معروف هستند.

ب: الگوی مشتری به مشتری. در الگوی مشتری به مشتری، فروشگاه صاحب محصولی که در آن به فروش می‌رسد نیست بلکه تنها فضایی است که فروشندگان و خریداران را به هم متصل می‌کند و نوعی اعتبار به معامله آن‌ها می‌بخشد. به همین دلیل این فروشگاه‌ها بیشتر به بازارهای اینترنتی معروف هستند. همانطور که یادآوری شد فروشگاه‌هایی که از این الگو پیروی می‌کنند را می‌توان به چهار گروه تقسیم کرد.
۱- سایت‌های کالا و خدمات. این‌ها سایت‌هایی هستند که کالا و خدمات ارائه شده توسط مشتریانشان را به مشتریانِ دیگر معرفی کرده و داد و ستد را ممکن می‌کنند. امکان خرید و فروش کالای نو و دست دوم و برگزاری مزایده از خدمات این گروه است. بر اساس رتبه بندی سایت الکسا، "دیوار"۱۰ با رتبه داخلی ۱۱، "ایسام"۱۱ با رتبه داخلی ۱۱۶ و "شیپور"۱۲ با رتبه داخلی ۵۷، شناخته شده‌ترین سایت‌های این دسته محسوب می‌شوند. این فروشگاه‌ها هیچ تعهد و مسئولیتی در قبال آگهی‌ها و صحت آن‌ها ندارد و تنها رابط اطلاعاتی بین خریدار و فروشنده است. مبلغ حمل و نقل در هنگام پرداخت اینترنتی محاسبه می‌شود و نزد فروشگاه محفوظ می‌ماند تا مشتری اعلام رضایت خود از خرید و تحویل کالا را تأیید کند. در آن صورت وجه به حساب فروشنده واریز خواهد شد. همچنین حمل کالا به عهده فروشنده است و این فروشگاه‌ها سیستم توزیع کالا ندارند. درآمد این فروشگاه‌ها از طریق آگهی‌های فوری، تمدید آگهی، کاریابی و پورسانت فروش ایجاد می‌شود.
internet-commerce-vasat-2.jpg
- سایت‌های تخفیف: سایت‌های تخفیف، فروشگاه‌هایی هستند که خدمات و کالاهایی را که در بازار ارائه می‌شود با قیمت بسیار پایین(بین ۴۰ تا ۹۰% تخفیف) به مشتری ارائه می‌کنند. گفته می‌شود که این تخفیف در صورتِ ثبتِ حداقلی از سفارش داده می‌شود. اما در عمل چنین نیست و این سایت‌ها به نوعی حراجی دائم به شمار می‌روند. آن‌ها پیشنهادات را در قالب گروه‌های مختلف کالا و خدمات تقسیم بندی می‌کنند. در این سایت‌ها، فروشندگان محصولات و خدماتشان را با تخفیف معرفی می‌کنند و خریدار پس از پرداخت مبلغ و دریافت کوپن خرید از سایت، می‌تواند از فروشندگان، محصولات را با تخفیف خریداری کند. استفاده از این سیستم برای کاربران رایگان است و فروشندگان یا شرکای تجاری درصدی به سایت پرداخت می‌کنند. بر اساس رتبه بندی سایت الکسا، "نت برگ"۱۳ با رتبه داخلی ۶۹ و "تخفیفان"۱۴ با رتبه داخلی ۹۵ از شناخته‌شده‌ترین سایت‌های این گروه هستند.
۳- سایت‌های تبلیغاتی. در عمل صفحاتی اینترنتی هستند با تعداد کاربران بالا که به تبلیغ محصولات و خدمات خود یا فروشگاه‌های دیگر می‌پردازند.
۴- سایت‌های تسهیل‌گری: این‌ها سایت‌هایی هستند ایجاد شده توسط افراد که به همة فروشگاه‌ها و مغازه‌های اینترنتی کمک می‌کنند. خرید و فروش صفحات، کاربر و بازدید کننده از جمله فعالیت‌هایی است که این سایت‌های تسهیل‌گر ارائه می‌دهند.

اما آنچه هم اکنون آشکار است، فرصتی است که اینترنت برای مشاغل خانگی و خُرد به‌وجود آورده است. یعنی فرصت شغلی برای کسانی با سرمایه‌های کم که می‌توانند از این طریق و بدون هزینة تبلیغاتی و همچنین بدون لزوم به داشتنِ مغازه وارد بازار شوند.


اینترنت و مشاغل خُرد و خانگی
ارزیابی مقدماتی تجارت اینترنتی در ایران نشان می‌دهد که استفاده از اینترنت هم حوزه‌های جدیدی را به روی داد و ستد گسترده گشوده است و هم بازارهای جدیدی را برای انجام داد و ستد ایجاد کرده است. معرفی فروشندگان و خریدارانِ کالا و خدمات به یکدیگر در سطحی گسترده نمونه‌ای از گسترش نوع قدیمی‌ای از داد و ستد و بازار تخفیف نمونه‌ای از بازارهای جدید هستند. اما اینترنت در ساختار کلی بازار تغییر چندانی به‌وجود نیاورده است، همچنان سهم بسیار بزرگی از بازار در اختیار شرکت‌های بزرگ است و رسیدن به این مقام نیز به سرمایه‌های کلان نیاز دارد. همچنین روشن نیست که تغییر الگوی خرید و فروش از سنتی به اینترنتی چه تأثیری بر ایجاد شغل در کشور خواهد گذاشت و شغل‌هایی که ایجاد می‌شوند از چه شأنی برخوردار هستند. مسائلی مهم که برای یافتنِ پاسخ به آن‌ها به تحقیقات گسترده‌ای نیاز است.
اما آنچه هم اکنون آشکار است، فرصتی است که اینترنت برای مشاغل خانگی و خُرد به‌وجود آورده است. یعنی فرصت شغلی برای کسانی با سرمایه‌های کم که می‌توانند از این طریق و بدون هزینة تبلیغاتی و همچنین بدون لزوم به داشتنِ مغازه وارد بازار شوند.
این افراد در هر سه حوزة تولیدی، تجاری و خدماتی فعالیت دارند. تولیدکنندگان، کالاهای ساختة دست خود را از پوشاک گرفته تا وسایل تزئینی و هنری یا انواع غذاها و شیرینی‌جات عرضه می‌کنند. هر آنچه که بتوان در خانه تولید کرد، در این فعالیت گنجانده می‌شود. به دلیل وجود رقابت در این حوزه، فعّالان باید محصولات خود را بر اساس سلیقه بازار به‌روز کنند. آن‌ها ساعت‌ها به جست‌وجوی محصولات جدید در سایت‌های داخلی و خارجی هستند و محصولی که به دست مشتری می‌رسد نتیجه بارها آزمون و خطای تولید کننده است۱۵.
آن‌هایی که فعالیت تجاری دارند محصولشان را یا مستقیم از خارج از کشور وارد می‌کنند یا از واردکنندگانُ بزرگ داخلی. در این میان افرادی هم هستند که به صورت واسطه کار می‌کنند و رابط بین مشتری و فروشنده هستند. آن‌ها با فروشندگان مختلف در ارتباط‌اند و از موجودی انبارهای آن‌ها مطلع‌اند. پس از ثبت سفارش از مشتری، به دنبال تأمین کالا از فروشنده هستند.

آنچه کسب‌وکار آن‌ها را تهدید می‌کند، یکی متزلزل بودن بِسترِ داد و ستد آن‌ها یعنی همان شبکه‌های اجتماعی اینترنتی است. نگران از اینکه روزی تلگرام، اینستاگرام و فیسبوک از دسترس خارج شوند و بند نافِ آن‌ها به بازار ناگهان قطع گردد.

نهایتاً آن گروهی که در حوزة خدمات فعال هستند یا یک خدمت خاص را ارائه می‌دهند یا خدمات متعددی را. این خدمات از برگزاری جشن‌ها و کلاس‌های تقویتی و آموزشی را شامل می‌شود تا نظافت و آرایشگاه و انواع و اقسام خدماتِ دیگر.
اما هر چند ورود این افراد به فضای کسب‌وکار به آسانی انجام می‌گیرد، آن‌ها با مشکلات متعددی روبرو هستند که بنگاه‌داری‌شان را با خطر تعطیلی روبرو می‌سازد. بر خلاف باور رایج، آن‌ها با مشکل چندانی برای جلب اعتماد مشتری روبرو نیستند و دیر یا زود موفق به انجام اینکار می‌شوند و به همین دلیل نیز علاقه‌ای به ورود به روندِ پیچیدة کسبِ نماد اعتماد ندارند. روند پیچیده‌ای که علاوه بر این در صورت موفقیت، تازه آن‌ها ر با معضل دیگری به نام مالیات مواجه می‌سازد. این کسب‌وکارهای نوپا نه حسابداری دقیقی نگه می‌دارند و نه توان پُرکردن اظهارنامه و چانه‌زنی با مأموران مالیاتی را دارند. آنچه کسب‌وکار آن‌ها را تهدید می‌کند، یکی متزلزل بودن بِسترِ داد و ستد آن‌ها یعنی همان شبکه‌های اجتماعی اینترنتی است. نگران از اینکه روزی تلگرام، اینستاگرام و فیسبوک از دسترس خارج شوند و بند نافِ آن‌ها به بازار ناگهان قطع گردد. نگرانی دوم ساعت کار طولانی است برای به‌روز ماندن، تولید کردن، تماس با مشتری و ارسال کالا و غیره و غیره. و نهایتاً نگرانی سوم، نداشتنِ فضای کافی برای تولید و انبار کردن اجناس تا بتوانند سریعاً تقاضای مشتریانشان را برآورده کنند و کسب و کارشان را توسعه دهند یا اجناس خوراکی‌شان را در فضای مناسبی نگهداری نمایند. نهایتاً آخرین مشکل آن‌ها، کُپی‌رایت است. کم نیستند کسانی که از نمونه‌برداری از کارهای خلاقشان توسط دیگران شکایت دارند.

چنانچه راه حلی جدی برای این مشکلات پیدا شود، کسب‌وکار اینترنتی می‌تواند به حوزة فعال‌تر و ماندگاری تبدیل شود که همانطور که اشاره کردیم فرصت‌های شغلی مناسبی را در اختیار جوانان تحصیلکرده به ویژه زنان قرار دهد و بتواند کارگاه‌های خانگی را به بنگاه‌های کوچک اقتصادی که هر یک تعدادی شغل جدید ایجاد کنند، تبدیل نماید.

به نظر می‌رسد که چنانچه راه حلی جدی برای این مشکلات پیدا شود، کسب‌وکار اینترنتی می‌تواند به حوزة فعال‌تر و ماندگاری تبدیل شود که همانطور که اشاره کردیم فرصت‌های شغلی مناسبی را در اختیار جوانان تحصیلکرده به ویژه زنان قرار دهد و بتواند کارگاه‌های خانگی را به بنگاه‌های کوچک اقتصادی که هر یک تعدادی شغل جدید ایجاد کنند، تبدیل نماید. در غیر این‌صورت بعید نیست که این فرصت و این بازار که مملو از نوآوری و فعالیتِ خودجوش و به معنایی دانش‌بنیان است از کف برود.




1- گروه مترجمان میثاق مدیران، 1386، "تجارت الکترونیک"، منابع اقتصادی جهان، آذر ماه 1386، 6صص. 71-66
2- www.alexa.com
3- مصاحبه با سعید و حمید محمدی، قابل دسترس در http://www.asriran.com/fa/news/413664/
4- مصاحبه با مدیران دیجی کالا، قابل دسترس در:
http://www.khoshfekri.com/4681/lessons-from-digikala-success-for-startups/
http://forum.shopkeeper.ir/showthread.php?t=61767
5- قابل دسترس در http://www.shixon.com/
6- قابل دسترس در http://www.anjammidam.com/
7- گزارش داخلی انجمن دیده بان مدنی یکشهر، مصاحبه اختصاصی با 22نفر از صاحبان مغازه‌های اینترنتی خرد، تابستان 1395
8- Business to Consumer (B2C)
9- Consumer to Consumer (C2C)
10- قابل دسترس در https://divar.ir/
11- قابل دسترس در http://esam.ir/
12- قابل دسترس در http://www.sheypoor.com/
13- قابل دسترس در http://netbarg.com/
14- قابل دسترس در http://takhfifan.com
15- گزارش داخلی انجمن دیده بان مدنی یکشهر، مصاحبه اختصاصی با 22نفر از صاحبان مغازه‌های اینترنتی خرد، تابستان 1395


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها