چهارشنبه ۹ دی ۹۴

شهر امن: شهروند، فضا و تکنولوژی

گزارش تحریریه

پیاده‌روهای خرابی که دامی هستند برای عابران، معابری که توسط مصالح ساختمانی یا مغازه‌داران اشغال شده و پیاده‌ها را به سمت خیابان پرتاب می‌کنند، موانعِ جور و واجور برای رفت‌وآمد معلولان و شهروندان مسن، تعرض‌های کلامی و یدی علیه زنان، فقدان روشنایی در معابر، شب‌مردگی و غیره، همه مصادیق بارزی هستند از ناامنی در شهر. تردیدی نیست که مقابله با این ناامنی‌ها در وهله‌ی نخست در زمره‌ی وظائف مسئولان شهری و کشوری است، با اینهمه دستِ‌کم سه عامل دیگر را می‌توان در این زمینه به‌کار گرفت تا شهرهای امن‌تری داشته باشیم: اول مشارکت شهروندان، دوم اندیشیدن به فضاهایی که در آن‌ها امنیت بتواند آسان‌تر حفاظت شود و سوم به‌کار گرفتنِ تکنولوژی‌های جدیدی که ما را در این زمینه یاری رسانند. به منظور بحث در مورد همین سه عامل، گردانندگان سایت یکشهر در همکاری با کمیته زنان انجمن اسلامی دانشجویان ترقی‌خواه دانشگاه صنعتی امیرکبیر نشستی را در تاریخ ۲۴ آذرماه با عنوان "شهر امن: شهروند، فضا و تکنولوژی" برگزار کردند که در آن دکتر پویا علاءالدینی، متخصص برنامه‌ریزی شهری؛ خانم‌ها زهرا نقیبی و زهرا افراز، کارشناس‌ارشد رفاه و برنامه‌ریزی اجتماعی به نقش فضا، شهروندان و تکنولوژی در ارتقای امنیت و ایمنی شهرها پرداختند.

طبق تعریف برنامه‌ی عمران ملل متحد از امنیت انسانی که در گزارش توسعه‌ی انسانی ۱۹۹۴ آمده است، امنیت انسانی شامل امنیت اقتصادی، امنیت غذایی، امنیت بهداشتی، امنیت زیست‌محیطی، امنیت شخصی، امنیت جماعت‌ها و امنیت سیاسی می‌شود.


امنیت از منظر حکومت/ امنیت از منظر انسانی
نشست با ذکر مقدمه‌ای توسط طاهره جورکش که مدیریت جلسه را بر عهده داشت آغاز شد و پس از آن برش‌های کوتاهی از چند فیلم سینمایی که ناظر بر موضوعات نشست بود به نمایش درآمد. پس از آن دکتر علاءالدینی به مفهوم امنیت انسانی و شرح ویژگی‌های آن پرداخت. به نظر وی "این مفهوم به‌جای تمرکز بر امنیت حکومت‌ها به امنیت افراد و جماعت‌ها تمرکز دارد و ناظر است بر رهایی از نیاز و رهایی از ترس". طبق تعریف برنامه‌ی عمران ملل متحد از امنیت انسانی که در گزارش توسعه‌ی انسانی ۱۹۹۴ آمده است، امنیت انسانی شامل امنیت اقتصادی، امنیت غذایی، امنیت بهداشتی، امنیت زیست‌محیطی، امنیت شخصی، امنیت جماعت‌ها و امنیت سیاسی می‌شود.
وی یادآور شد که "تکیه‌ی کسانی که در مسائل شهری کار می‌کنند بر سه نوع امنیت است. ۱- امنیت در مقابل جرم، ۲- امنیت سرپناه و ۳- امنیت در مقابل سوانح. که هرکدام از این مفاهیم از چندین عامل تأثیر می‌پذیرند. مثلاً برای امنیت در مقابل جرم و خشونت می‌توان به عواملی همچون فقدان امنیت اقتصادی که شامل بی‌کاری، طردشدگی و نوسانات شدید اقتصادی است اشاره کرد. عواملی که می‌توانند به از دست رفتن دارایی‌های خانوارهای فقیر در زمانی کوتاه منجر شوند". پویا علاءالدینی سپس به طراحی‌های نامناسب شهری اشاره کرد که شامل فضاهای بی‌دفاع، طراحی شهری تنش‌زا و فقدان سیستم حمل‌ونقل کارآمد، تنش‌های اجتماعی و سیاسی، خشونت علیه زنان و کودکان و ناکارآمدی نیروهای انتظامی و سیستم قضایی در برخورد با این عوامل، اشاره کرد.

دکتر علاءالدینی تأکید کرد که در جهان امروزی میزان آسیب‌رسانیِ بلایای طبیعی‌ای مانند زلزله و سیل، به دلیل مداخلات بشری بیش از پیش شده است. ساخت‌وسازهای غیراستاندارد یا روی گسل، آلودگی آب‌وهوا و ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و همچنین ضعف مدیریت اجتماعی برای آماده‌سازی و ارتقای تاب‌آوری جامعه از جمله عوامل چنین وضعیتی به‌شمار می‌روند.

به نظر دکتر علاءالدینی "تمام این فقدان امنیت‌ها در کشورهای درحال‌توسعه به دلیل اقتصاد نامولد می‌تواند اتفاق بیفتد، که این مسئله در کشورهای نفتی به دلیل فقدان نیاز به بازتولید نیروی کار بیشتر به چشم می‌خورد. در کنار این‌ها فقدان نیروهای سیاسی مؤثر هم از عواملی هستند که به بی‌توجهی به منافع عمومی در شهر به دلیل سلطه منافع و دیدگاه‌های سودجویانه، دامن می‌زنند". او یادآور شد که برای رفع این مشکلات نقش مردم و جماعت‌ها بسیار مؤثر است. درواقع این مردم هستند که می‌توانند از مدیریت شهری رفع این مشکلات را مطالبه کنند. البته در کنار این مطالبه‌گری باید فرهنگ‌سازی هم صورت گیرد تا مردم هر چه بیشتر به حقوقِ خود در این زمینه و به وظیفه‌شان در ملزم کردن حکومت‌ها به رعایت آن‌ها آگاه شوند.


ترس از جرم؛ بیشترین عامل محدودکننده‌ی زنان در فضاهای شهری
سخنران بعدی، زهرا نقیبی به بررسی عوامل محدودکننده‌ی حضور زنان در فضاهای عمومی پرداخت. به نظر وی "اهمیت فضاهای عمومی در آن است که افراد با استفاده از فرصت حضور در فضاهای امن شهری این امکان را خواهند داشت که به‌واسطه‌ی تعاملات اجتماعی به خلاقیت و شکوفایی دست پیدا کنند و درواقع حضور در فضای عمومی به هویت و شخصیت افراد شکل می‌دهد. اگر از منظر عدالت شهروندی هم به این موضوع بنگریم همه‌ی گروه‌های اجتماعی باید بتوانند در فضاهای عمومی مشارکت کنند و از منافع آن بهره‌مند شوند".

مهم‌ترین عاملی که به محدود شدن حضور زنان در فضاهای شهری منجر می‌شود، احساس عدم امنیت و ترس از جرم است.

زهرا نقیبی گفت که نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که زنان و مردان به یک شکل فضاهای شهری را تجربه نمی‌کنند و به یک میزان از امکانات آن بهره‌مند نمی‌شوند. این مسئله به عوامل متعددی بر می‌گردد که از آن جمله می‌توان به عوامل کالبدی و ساختاری فضاهای شهری و هنجارهای اجتماعی و فرهنگی اشاره کرد. امّا مهم‌ترین عاملی که به محدود شدن حضور زنان در فضاهای شهری منجر می‌شود، احساس عدم امنیت و ترس از جرم است. که به آن پدیده‌ی ناامنی زنانه هم می‌گویند. وی یادآور شد که در میان سلسله‌ی نیازها، "نیاز به امنیت درست پس از نیازهای فیزیولوژیک قرار می‌گیرد و اگر این نیاز تأمین نشود دیگر نیازها که باعث رفاه و سلامت روانی افراد می‌شود، تأمین نخواهد شد".
ثابت شده است که زنان و مردان تجربه‌ی متفاوتی از احساس امنیت دارند و زنان در شرایط یکسان احساس ناامنی بیشتری می‌کنند. از جمله به این دلیل که عموماً وظیفه‌ی نگهداری از کودکان و سالمندان بر عهده‌ی زنان گذاشته می‌شود و زنان به دلیل اینکه مجبورند از یک فرد ضعیف‌تر از خودشان حمایت کنند، احساس عدم امنیت را بیشتر درک می‌کنند.

او یادآور شد که امنیت دارای دو بُعد ذهنی و عینی است. محفوظ ماندن از خطر و آسیب که همان ایمنی و مصونیت است، بُعد عینی را تشکیل می‌دهد. بُعد ذهنی هم درواقع احساس امنیت و درک از این مقوله است و این دو بُعد بر هم تأثیر مستقیم دارند و برای رسیدن به احساس امنیت، وجود امنیت عینی مهم است و تا امنیت عینی شکل نگیرد، امنیت ذهنی هم ایجاد نخواهد شد. همچنین ثابت شده است که زنان و مردان تجربه‌ی متفاوتی از احساس امنیت دارند و زنان در شرایط یکسان احساس ناامنی بیشتری می‌کنند. از جمله به این دلیل که عموماً وظیفه‌ی نگهداری از کودکان و سالمندان بر عهده‌ی زنان گذاشته می‌شود و زنان به دلیل اینکه مجبورند از یک فرد ضعیف‌تر از خودشان حمایت کنند، احساس عدم امنیت را بیشتر درک می‌کنند.
آخرین نکته‌ی مورد اشاره توسط این سخنران، مقوله‌ی ترس از جرم و احساس عدم امنیت بود. وی به سه عامل عمده که باعث ایجاد ترس از جرم می‌شوند اشاره کرد: ۱- فضاهای جنسیت‌زده، ۲- انزوا و عدم ادغام اجتماعی و ۳- ترس از قربانی شدن. وی تأکید کرد که ترس از جرم بر تعاملات اجتماعی تأثیر منفی دارد. به عنوان مثال، بسیاری از خانم‌ها به همین دلیل، شغل‌های شیفت شب را قبول نمی‌کنند و یا در کلاس‌های آموزشی نزدیک به شب شرکت نمی‌کنند. اتفاقی که می‌افتد این است که زنان به دلیل ترس از قربانی شدن استفاده‌ی خود را از فضاهای عمومی محدود می‌کنند و بیشتر به حاشیه می‌روند. منظور از فضاهای جنسیت‌زده، فضاهایی است که در آن امکانات شهری بیشتر با توجه به نیازهای مردانه طراحی می‌شوند تا نیازهای زنان. به عنوان مثال بسیاری از امکانات شهری به نیاز بانوان برای تردد در شهر با کالسکه‌ی کودک بی‌توجه هستند و همچنین فضایی که در مترو برای استفاده بانوان اختصاص داده شده است به هیچ‌وجه متناسب با میزان استفاده‌ی آن‌ها نیست. در همه‌ی این موارد، گویی فرض بر آن بوده است که زنان یا به وسایل عمومی نیازی ندارند و یا نیازی نیست که در فضاهای عمومی حضور داشته باشند.
سیفتی‌پین (سنجاق قفلی) نرم‌افزاری است که پژوهشگران هندی از آن استفاده کردند و با توجه به زیرساخت‌ها و خدمات شهری توانستند نقشه‌ای از امنیت و ناامنی را در شهرشان تهیه کنند.

کاربرد تکنولوژی در بهبود فضای امن شهری
آخرین سخنران این نشست، زهرا افراز با بیان تجربه‌ی استفاده‌ی مردم هند از نرم‌افزار سیفتی‌پین در افزایش امنیت شهرها به اهمیت کاربرد تکنولوژی و مشارکت شهروندان در بهبود فضای امن شهری پرداخت: "سیفتی‌پین (سنجاق قفلی) نرم‌افزاری است که پژوهشگران هندی از آن استفاده کردند و با توجه به زیرساخت‌ها و خدمات شهری توانستند نقشه‌ای از امنیت و ناامنی را در شهرشان تهیه کنند. دلیل نام‌گذاری این نرم‌افزار هم به سنتی قدیمی در هندوستان بازمی‌گردد که زنان هندی برای مقابله با آزار خیابانی یک سنجاق قفلی همراه داشتند تا بتوانند از خود محافظت کنند".
این نرم‌افزار به کاربرانش امکان می‌دهد که احساس و نظر خود را نسبت به موارد مختلفی که همگی به نوعی با امنیت در شهرشان مرتبط است ثبت کنند. مواردی از قبیل دسترسی به اماکن عمومی مثل بیمارستان و کلانتری، موارد تعرض، مناسب نبودن زیرساخت‌های شهری و دیدبانی فضا از منظر حضور مردم و وجود امکانات عمومی، همه و همه می‌توانند در این برنامه ثبت شده و با سایر کاربران به اشتراک گذاشته شوند.

زهرا افراز یادآور شد که "این نرم‌افزار در آغاز ابزاری بود برای پژوهشی در ایالت کرالای هند و اولویت آن تمرکز بر زنان بود. امّا پس از مدتی مورد توجه دیگر افراد جامعه قرار گرفت. پیش‌فرض استفاده این نرم‌افزار آن است که مشارکت و تعامل شهروندان، شهری امن‌تر را ایجاد خواهد کرد. در ابتدای این پروژه ۱۷ نفر آموزش دیدند تا از این نرم‌افزار در سطح شهر استفاده کنند و درک و احساس خود را نسبت به فضاهای شهری وارد برنامه کرده و درنهایت یافته‌های این پژوهش در اختیار برنامه‌ریزان شهری قرار گرفت، امّا بعد از مدتی استفاده از این نرم‌افزار گسترده‌تر شد و شهروندان بسیاری به استفاده از آن روی آوردند".
این نرم‌افزار به کاربرانش امکان می‌دهد که احساس و نظر خود را نسبت به موارد مختلفی که همگی به نوعی با امنیت در شهرشان مرتبط است ثبت کنند. مواردی از قبیل دسترسی به اماکن عمومی مثل بیمارستان و کلانتری، موارد تعرض، مناسب نبودن زیرساخت‌های شهری و دیدبانی فضا از منظر حضور مردم و وجود امکانات عمومی، همه و همه می‌توانند در این برنامه ثبت شده و با سایر کاربران به اشتراک گذاشته شوند. همچنین این نرم‌افزار با دیگر امکاناتی که در اختیار کاربران قرار می‌دهد، می‌تواند به ابزاری تبدیل گردد برای اشتراک مساعی در مورد راهکارهایی برای بهبود امنیت در شهر.
بخش پایانی نشست نیز به پرسش‌های حاضرین از سخنرانان اختصاص داشت. پرسش‌هایی در خصوص نهادهای مسئول، سیاست‌گذاری‌ها و چگونگی مشارکت مردم در ایجاد و افزایش ایمنی و امنیت در شهرها.




■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها