جمعه ۲۷ آذر ۹۴

چه نهادی در قبال کودکان، مسئول است؟

محمد حسینی

گفتگوی ویژه‌ی خبری۱ که در ۲۱ آبان‌ماه ۹۴ از صدا و سیما پخش شد، پرسشی را که سال‌هاست در صدر پرسش‌های مربوط به وضعیتِ کودکان در کشور قرار دارد، را بار دیگر با جدیت پیش کشید: "چه نهادی در کشور نهایتاً، در قبال مشکلات و معضلاتِ کودکان، پاسخگو است یا به سخن دیگر، باید پاسخگو باشد؟". این پرسش زمانی تمامی اهمیتِ خود را می‌یابد که موضوع بحث، "خرید و فروش نوزادان و کودکان در خیابان" باشد. بحثی که با حضور خانم دانشور، رئیس کمیسیون اجتماعی شورای شهر تهران برگزار شد. پرسش اصلی این برنامه، آن بود که آیا موضوع خرید و فروش کودکان واقعیت دارد یا خیر؟ و در صورت واقعی بودن، عمق این فاجعه تا چه میزان است و در نهایت چه عملی می‌باید در قبال آن انجام داد.

پرسش اصلی این برنامه، آن بود که آیا موضوع خرید و فروش کودکان واقعیت دارد یا خیر؟ و در صورت واقعی بودن، عمق این فاجعه تا چه میزان است و در نهایت چه عملی می‌باید در قبال آن انجام داد.

برنامه، با گزارشی از خرید و فروش کودکان در خیابان‌ها و چهارراه‌های بالای‌شهر آغاز شد. بعد از ارائه گزارش تلویزیونی، خانم دانشور به شرح مختصر ماجرای خرید و فروش کودکان پرداخت و در نهایت گفت: "این موارد را با رئیس دفتر ریاست جمهوری، آقای نهاوندیان، به طور پیامکی در جریان گذاشته است، اما جوابی حاصل نشد." وی در ادامه اشاره کرد که "این فاجعه به طور یک شبه اتفاق نیافتاده" و نتیجه‌ی بی‌عملی در این حوزه و فقدان کنش مناسب سیاسی در طول زمان است.


کدام نهاد مسئول است؟
در ادامه‌ی برنامه، مجری سؤالی مطرح کرد که در ادامه به چالش نهادی در ارتباط با موضوع کودکان انجامید. سؤال مجری برنامه از خانم دانشور این بود که، "آیا اطلاعات ناظر بر این کودکان و زنان آسیب‌پذیر را به نیروی انتظامی اطلاع داده‌اند یا خیر"؟

فرمانده‌ی نیروی انتظامیِ تهران یادآور شد که "این امور [یعنی امور مربوط به خرید و فروش کودکان] ارتباطی با این نیرو ندارد، مگر اینکه قوه‌ی قضاییه، دستور به جمع‌آوری و دست‌گیری این افراد را به نیروی انتظامی دهد".

از جواب خانم دانشور اینگونه برداشت می‌شد که، نه شورای شهر برای خود وظیفه‌ی اطلاع‌رسانی و کنترل این بحران را قائل است و نه شهرداری که اقدامی برای کنترل آن نکرده است. به سخن دیگر، در شرح وظایف این نهادها و ارگان‌ها نیز، جای خالی قوانین و دستورالعمل‌های تخصصی برای رسیدگی به اموری اینچنینی به چشم می‌خورد.
بعد از این صحبت‌ها، فرمانده انتظامی تهران بزرگ، ساجدی نیا، به طور تلفنی روی خط برنامه آمد و اشاره کرد "روز گذشته جلسه‌ای با نمایندگان مجلس، معاون دادستان، نمایندگان شورای شهر و شهرداری در جهت کنترل معتادین متجاهر، متکدیان و دستفروشان برگزار شد" اما این جلسه هیچگونه ارتباطی با مسئله‌ی کودکان نداشت. فرمانده‌ی نیروی انتظامیِ تهران یادآور شد که "این امور [یعنی امور مربوط به خرید و فروش کودکان] ارتباطی با این نیرو ندارد، مگر اینکه قوه‌ی قضاییه، دستور به جمع‌آوری و دست‌گیری این افراد را به نیروی انتظامی دهد".

نهایتاً مهم‌ترین پرسشِ این برنامه یعنی اینکه چه نهاد و ارگانی، وظیفه و مسئولیت امور و مسائل مربوط به کودکان را بر عهده دارد تا بتوان از او انتظار پاسخی را در زمینه‌ی خرید و فروش کودکان داشت، بدون پاسخ باقی ماند.
روی خط آمدنِ معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی، حبیب الله فرید فقط بر ابهام در زمینه ارگان و نهادِ مسئول در این حوزه که دستِ‌کم باید آمار و اطلاعات آسیب‌هایی از این دست را داشته باشد افزود. وی در پاسخ به سؤالی از مسئولیت سازمان متبوعش در این حوزه گفت: "وظیفه‌ی بهزیستی، شناسایی و تهیه آمار و گزارش این امور در سطح شهر نیست". در این گفتگو، اکثر ارگان‌ها و سازمان‌هایی که انتظار می‌رفت تا نسبت به این مسئله واکنش نشان دهند و نسبت به کنترل این مخاطره، سیاستی بیاندیشند، بر روی خط تلفنی برنامه حاضر شدند. از نیروی انتظامی گرفته، تا سازمان بهزیستی و معاون قضایی دادستان کل کشور. با اینهمه نهایتاً مهم‌ترین پرسشِ این برنامه یعنی اینکه چه نهاد و ارگانی، وظیفه و مسئولیت امور و مسائل مربوط به کودکان را بر عهده دارد تا بتوان از او انتظار پاسخی را در زمینه‌ی خرید و فروش کودکان داشت، بدون پاسخ باقی ماند.


منظور از نهاد، قواعدی هستند ساخته ‌و پرداخته‌ی بشر که از جمله مشتمل باشند بر ضمانت‌هایی اجرایی به قصد کم کردنِ مخاطرات و پیش‌بینی پذیر کردن مبادلاتی که در حوزه‌ی تحت پوشش این نهاد قرار می‌گیرند.


منظور از نهاد چیست؟
دلیل این بی‌پاسخ ماندن را نباید نه در عدم آگاهی افرادی که در برنامه شرکت کردند دانست و نه عدم اِشرافِ آن‌ها یا نهادهای متبوعشان به موضوع. مشکل آن است که حقیقتاً در حوزه‌ی مسائل مربوط به کودکان به‌طور کل و خرید و فروش کودک به عنوان یکی از مخاطراتِ جدی‌ای که کودکان را تهدید می‌کند، قواعد شفاف و رسمی‌ای که از وجود نهادی که نهایتاً در این زمینه پاسخگو باشد وجود ندارد.
منظور از نهاد، قواعدی هستند ساخته ‌و پرداخته‌ی بشر که از جمله مشتمل باشند بر ضمانت‌هایی اجرایی به قصد کم کردنِ مخاطرات و پیش‌بینی پذیر کردن مبادلاتی که در حوزه‌ی تحت پوشش این نهاد قرار می‌گیرند. در اینجا، یعنی در حوزه‌ی کودکان، بحثِ ما ناظر بر نهادهای رسمی هستند. یعنی قواعد رفتاریِ عمومی که توسط مقامات رسمی تعیین می‌شوند و به پشتوانه‌ی قانون و همراه با ضمانت‌های اجرایی ابلاغ می‌شوند. در واقع یک نهاد با تعریفِ ساختارهایی برای کنش روزمره در یک حوزه‌ی خاص، عدم اطمینان در آن حوزه را کاهش می‌دهند. به عبارت دیگر، نهادها، راهنمای کنش متقابل انسان‌ها هستند. منظور از ضمانت اجرایی، آن است که مجموعه‌ی قواعد رفتاری توسط:
الف- یک مقام عمومی با قدرت اجرایی ( قوه مجریه یا حکومت که از نیروهای انتظامی، تشکیلات نظارتی و سایر مؤسسات مرتبط با ضمانت اجرا استفاده کند) ابلاغ گردد.
ب- یک قدرت قضایی که از حق و قدرت جریمه کردن هر فرد یا سازمان، به دلیل نقض قواعد برخوردار است، مشخص و معین شده باشد.


ویژگی‌های حداقلیِ یک نهاد
همانطور که گفته شد، نهادها، جنبه‌های ساختاری یک جامعه‌اند. این ساختار می‌تواند رسمی باشد مانند ساختار قانونی و دیوانسالاریِ همراهِ آن، یا غیررسمی، مانند عرف و یا هر مجموعه‌ای از هنجارهای مشترک افراد در یک جامعه. جنبه‌های ساختاری نهادهاست که فرد را به گروهی از افراد با تعاملات الگومندِ قابل پیش‌بینی ارتقا می‌دهد. از این رو یک نهاد باید حداقل دارای ویژگی‌های زیر باشد:
۱- ثبات و استمرار؛ ۲- انعطاف‌پذیری، یعنی برخورداری از پویایی و تحول‌پذیری و قابلیت تطبیق با نیازهای متغیر؛ ۳- توانِ الزام آوری و اجبار؛ ۴- توانِ تأثیرگذاری بر افراد؛ ۵- متکی به قواعد رسمی از سویی و به ارزش‌ها و هنجارهای غیررسمی از سوی دیگر.


نهاد کودک در دیگر کشورها چه جایگاهی دارد
از همین منظر می‌توان به عنوان مثال نگاهی گذرا انداخت به نهاد رسمی کودک در کشور آمریکا. این نهاد با عنوان "اداره کودکان و خانواده"۲ در سال ۱۹۹۳ ذیل ساختار وزارت بهداشت و خدمات انسانی۳ آمریکا ایجاد و مشغول به فعالیت شد. به طور کلی، ساختار وزارت بهداشت و خدمات انسانی در آمریکا، ۱۱ خدمت و برنامه۴ را ارائه می‌کند که از بین این ۱۱ برنامه، می‌توان به خدمات اجتماعی۵ به عنوان یکی از برنامه‌هایی که به کودکان نیز ارتباط مستقیم دارد، اشاره کرد. بخش خدمات اجتماعی نیز به ۱۴ عنوان فعالیت تقسیم می‌شود که از جمله فعالیت‌های آن می‌توان به؛ کمک‌های موقت برای خانواده‌های نیازمند۶، اداره‌ی اجرای حمایت از کودکان۷، اداره‌ی مراقبت از کودکان۸، نگهداری از کودک۹، برنامه‌ی کمک تغذیه تکمیلی و دیگر برنامه‌ها اشاره کرد. در ذیل ساختار وزارتخانه، اداره‌ی کودکان و خانواده به عنوان یک نهاد رسمی با اهداف مشخص، چشم‌انداز و مأموریت معلوم به فعالیت خود ادامه می‌دهد. این اداره، بیش از ۶۰ برنامه با بودجه‌ای معادل ۵۱ میلیارد دلار برگزار نموده‌است. به طور کلی، فعالیت‌های این سازمان ذیل مباحثی چون؛ فرزندخواندگی، بدرفتاری با کودک و اهمال۱۰، مراقبت از کودک۱۱، خدمات به کودک و خانواده، حمایت از کودک۱۲، کودکان و جوانان بی‌خانمان، رفاه کودک۱۳، سرپرستی و نگهداری از کودک۱۴، تحقیق و پژوهش۱۵ و دیگر خدمات از این دست قرار می‌گیرد. این سازمان، با ۱۶ اداره‌ی کل در ۱۰ منطقه از آمریکا به فعالیت می‌کند.
سایر کشورها از قبیل انگلیس، ایرلند شمالی، اسکاتلند، ولز، برزیل، کانادا و دیگر کشورهای مورد بررسی نیز از چنین نهادهای رسمی در جهت رسیدگی به مسائل مختلف کودکان در جامعه برخوردار هستند. سخن کوتاه اینکه، زمانی که در ایران بحث از کودکان در جامعه پیش می‌آید، فقدان چنین نهادی بیش از پیش احساس می‌شود. نهادی که وظایف خود را از تحقیق و پژوهش در حوزه‌ی کودکان و جوانان گرفته، تا حمایت اجتماعی، مراقبت و رفاه آنان را برعهده گیرد.


منابع
نورث، داگلاس (۱۳۸۵)، نهادها و تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی، ترجمه محمدرضا معینی، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور؛
حسینی زاده، سید محمدعلی (۱۳۹۱)، از نهادگرایی تا گفتمان، نشریه علوم سیاسی، شماره ۶۰؛
گریونیوگن، جان – اسپیتهون، آنتون – ون‌دن‌برگ، آنت (۱۳۹۱)، مقدمه‌ای بر اقتصاد نهادگرا، ترجمه اصلان قودجانی، دفتر مطالعات اقتصادی، مرکز پژوهش‌های مجلس؛
زارعی، آرمان (نهادگرایی جدید جامعه‌شناختی: رهیافتی بر تحلیل ثبات و تغییر، فصلنامه علمی پژوهشی روش‌شناسی علوم انسانی، سال ۱۹، شماره ۷۷؛
سایت اداره کودکان و خانواده آمریکا (۲۰۱۵)، http://www.acf.hhs.gov




1- http://www.khabaronline.ir/detail/477676/society/social-damage
2- Administration for Children and Families
3- Department of health and human services
4- Programs & services
5- Social services
6- Temporary Assistance for needy Family (TANF)
7- The offices of child support enforcement (OCSF)
8- Office of child care (OCC)
9- Foster care
10- Child abuse & neglect
11- Child care
12- Child support
13- Child welfare
14- Foster care
15- Research


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها