چهارشنبه ۱۸ آذر ۹۴

طرح‌های برخورد انضباطی و انتظامی با دستفروشان جواب نخواهد داد

حمیده چگونیان

در حالی که مدتی بود نهادهای مختلف دولتی و شهری و همچنین مسئولان صنفی از لزوم همفکری و همکاری برای یافتنِ راه حلی برای ساماندهی دستفروشان و قانونمند کردنِ داد و ستد سیار صحبت می‌کردند، ناگهان با تهدیدر بازار تهران به اعتصاب۱ ورق برگشت و شنبه هفتم آذرماه خبری مبنی بر برخورد با دستفروشان منطقه‌ی بازار روی خروجی رسانه ها آمد: شهرداری تهران با همکاری یگان امداد شهرداری و یگان حفاظت شهرداری در عرض سه روز تمامی دستفروشان خیابان پانزده خرداد را جمع‌آوری کرد. گزارش‌ها و اظهارنظرهای مسئولان اجرای این طرح، حکایت از آن داشت که نیروی انتظامی در این برنامه مشارکت فعال و تعیین کننده‌ای داشته است۲.
هر چند که این خبر در اولین نظر فقط یادآورِ برخوردهای تکراری و هرازچندگاهی شهرداری تهران در اِعمال اقتدار خویش بر شهرِ محل حکمرانی‌اش بود (اقتداری که با استناد به رفع سدّ معبر و با تهدید و ضرب و شتم و مصادره‌ی اموال دستفروشان و وادار کردنِ‌شان به ترک محل کسب‌و‌کارشان اثبات می‌شود)، اما هم فزونی اخبار مربوط به دستفروشان، هم اظهارنظر متولیان امر در شهرداری، هم استمداد آنها از سایر نهادهای انتظامی و هم نهایتاً همزمانی این وقایع با مانورهای مختلف در حوزه‌ی جمع‌آوری کارتن خواب‌ها مبتلایان به مواد مخدر از برنامه‌ای کلان‌تر خبر می‌دهد که وجه غالب آن را متأسفانه برخورد انضباطی و انتظامی تشکیل می‌دهد.

روزِ ۷ آذر، روزِ بازاریان بود که به تکرار حرف‌های همیشگی‌شان به خبرنگارانی که برای پوشش واقعه آمده بودند پرداختند: اینکه دستفروشان مشتری‌های آنان را می‌قاپند و اینکه دستفروشان می‌توانند کالاهای ارزان بفروشند چون مالیات و اجاره نمی‌دهند. البته حرف‌های مردم‌پسند دیگری هم زدند. از جمله اینکه دزدی می‌کنند و ایجاد مزاحمت برای زنان

همدلی با بازار یا ...
یکی دو روز مانده به ۷ آذر بود که خیل عظیم افرادی که به بازار تهران رفت‌و‌آمد می‌کردند با بنرهایی مواجه شدند که روی آنها نوشته شده بود: "با عنایت به اعتراض شدید کسبه و شهروندان و به استناد ماده ٥٥ قانون شهرداری‌ها درباره‌ی رفع سد معبر، اعلام می‌شود از تاریخ ٧ آذر ٩٤ با هرگونه بساط ‌گستری و ایجاد سد معبر در پیاده‌روها و معابر اطراف بازار تهران برخورد می‌شود"۳ . برخی از دستفروشان گویا منتظر روز موعود نشدند و پیش از آن محل را خالی کردند. آن عده‌ای هم که مانده بودند جز تسلیم چاره‌ای نداشتند. روزِ ۷ آذر، روزِ بازاریان بود که به تکرار حرف‌های همیشگی‌شان به خبرنگارانی که برای پوشش واقعه آمده بودند پرداختند: اینکه دستفروشان مشتری‌های آنان را می‌قاپند و اینکه دستفروشان می‌توانند کالاهای ارزان بفروشند چون مالیات و اجاره نمی‌دهند. البته حرف‌های مردم‌پسند دیگری هم زدند. از جمله اینکه دزدی می‌کنند و ایجاد مزاحمت برای زنان.
با اینهمه شواهد حکایت از آن داشت که اعتراض بازاریان فقط یکی از بهانه‌های شهرداری بود که نیروی انتظامی را نیز با خود همراه کرده بود. این برنامه به شهادت عابد مالکی، شهردار منطقه ۱۲ از مدت‌ها قبل برنامه‌ریزی شده بود. به نوشته‌ی خبرگزاری دانشجو عابد ملکی در اظهارنظری پیرامون همین برنامه یادآور شده که "فرق برخورد با بساط گستری نسبت به دفعات پیشین در این است که امروز موضوع ساماندهی همزمان دستفروشان نیز مطرح است. یعنی با شناسایی از قبل و برنامه ریزی های دقیقٰ ما موضوع شب بازارها در اطراف بازار و روزبازارها را در سایر مناطق تهران در دستور کار قرار داده‌ایم [...] ضمن اینکه مشکل اقتصادی دستفروشان نیز برای ما دغدغه‌ای است که مدیریت شهری با ساماندهی دستفروشان تلاش کرده این مسئله رفع شود "۴. شهردار منطقه‌ی ۱۲ البته صراحتاً به این موضوع نیز اعتراف کرد که مداخله‌ی شهرداری فقط به درخواست کسبه‌ی بازار نبوده‌است: "از یکطرف ما درخواست کسبه را برای برخورد با ادامه بساط گستران داشتیم و از طرف دیگر شاید تعدادی از مأموران شهرداری تخلف یا مسامحه می کردند با دستفروشان" ۵.

". شهردار منطقه‌ی ۱۲ البته صراحتاً به این موضوع نیز اعتراف کرد که مداخله‌ی شهرداری فقط به درخواست کسبه‌ی بازار نبوده‌است: "از یکطرف ما درخواست کسبه را برای برخورد با ادامه بساط گستران داشتیم و از طرف دیگر شاید تعدادی از مأموران شهرداری تخلف یا مسامحه می کردند با دستفروشان

اکنون پرسش آن است که اگر این مداخله در چارچوب ساماندهیِ فضای کسب‌وکار و حلًاجی تنش‌های موجود میانِ دو گروه از فعالان اقتصادی (یعنی فروشندگان مغازه‌دار و فروشندگان سیار) نیست، در چه چارچوبی و برنامه‌ای قرار می‌گیرد؟

طرح انضباط شهری؟
تردیدی نمی‌توان داشت که اقدام شهرداری در جمع‌آوری دستفروشان ارتباطی بسیط با طرحی دارد که تحت نام "طرح انضباط اجتماعی" در چند ماه گذشته توسط شهرداری کلید خورد و یکی از اولین وجوهش، اقدام به تخریب چندین باب از خانه‌های قدیمی منطقه‌ی ۱۲ بود به بهانه‌ی "پاکسازی" این منطقه از معتادان. این را شهردار منطقه‌ی ۱۲ به صراحت گفته بود: "یکی از پروژه‌های شهرداری تهران در بحث انضباط شهری موضوع بساط گستران و دستفروشان در محدوده شهری است که با اقدام به بساط گستری در پیاده روها و اطراف محدوده بازار تهران و ایجاد سدمعبر، مشکلاتی را برای اهالی ایجاد می کنند تردیدی نمی‌توان داشت که اقدام شهرداری در جمع‌آوری دستفروشان ارتباطی بسیط با طرحی دارد که تحت نام "طرح انضباط اجتماعی" در چند ماه گذشته توسط شهرداری کلید خورد و یکی از اولین وجوهش، اقدام به تخریب چندین باب از خانه‌های قدیمی منطقه‌ی ۱۲ بود به بهانه‌ی "پاکسازی" این منطقه از معتادان. این را شهردار منطقه‌ی ۱۲ به صراحت گفته بود: "یکی از پروژه‌های شهرداری تهران در بحث انضباط شهری موضوع بساط گستران و دستفروشان در محدوده شهری است که با اقدام به بساط گستری در پیاده روها و اطراف محدوده بازار تهران و ایجاد سدمعبر، مشکلاتی را برای اهالی ایجاد می کنند۶."

آلودگی، ‌کلیدواژه‌ای ارتباطی است که از منظر مسئولان پایتخت کشور، چندین هزار دستفروش بی‌پناه را به موضوع طرح "انضباط شهری" پیوند می‌دهد

برای درک اینکه چگونه مسئولان شهرداری تهران میان طرحِ "انضباط شهری" و موضوع دستفروشان -یعنی کسانی که به باور همه‌ی متخصصان علوم اقتصادی و اجتماعی تنها از سرِ ناچاری و به علت نبود شُغل مناسب به این نوع از فعالیت اقتصادی روی آورده‌اند- ارتباطی برقرار می‌کنند باید به سخنان ابوالقاسم چیذری گوش فرا دهیم. ابوالقاسم چیذری، مدیرعامل شرکت شهربان -از شرکت‌های خصوصی و وابسته به شهرداری که در جمع آوری دستفروشان نقش دارد- درباره‌ی جمع آوری دستفروشان از بازار تهران گفت: "طرح انضباط شهری معابر بازار تهران را به دیگر نقاط شهر که دارای این آلودگی هستند تعمیم خواهیم داد [...] با یک کار میدانی و اطلاعاتی دقیق بیش از بیست محدوده در شهر تهران که دارای آلودگی معبر می‌باشند را شناسایی کرده‌ایم و برای تک تک این نقاط برنامه خاص داریم۷". آلودگی، ‌کلیدواژه‌ای ارتباطی است که از منظر مسئولان پایتخت کشور، چندین هزار دستفروش بی‌پناه را به موضوع طرح "انضباط شهری" پیوند می‌دهد.
. دستفروشان در مصاحبه‌ای که خبرگزاری ایسنا منتشر کرد اعلام کردند که "قطعه فضاهای بازار ۱۵ خرداد قیمت گذاری مختلفی دارد به گونه‌ای که برای دستفروشی در حوالی مترو و سبزه میدان باید مبالغ بیشتری از ۷۰ تا ۱۰۰ هزار تومان بپردازیم و جای سؤال است که با وجود آنکه پول می‌دهیم آیا باز هم باید از این منطقه برویم


مشکلات شهرداری و ....
همین چند ماه پیش بود که شهرداری تهران در جلسه‌ای با حضور مسئولان اجتماعیِ وزارت کشور، نیروی انتظامی و سایر نهادهای دولتی‌ای که می‌توانند در این موضوع مدخلی داشته باشند، برای "حل مشکل دستفروشی" در پایتخت از سایر نهادها استمداد کرده بود. اکنون به نظر می‌رسد که نیروی انتظامی، تنها نهادی است که به این خواسته پاسخ گفته است. مسلماً یکی از دلایل این همراهی، عدم اعتماد شهرداری به پاکدستیِ نیروهای انضباطی‌ای است که خود آنها را تأسیس کرده یا در شکل و شمایل بنگاه‌های خصوصی به استخدام گرفته‌است. عدم اعتمادی که هم در مصاحبه‌هایی که با دستفروشان انجام شد آشکار گشت و هم مسئولان شهرداری به آن اذعان کردند. دستفروشان در مصاحبه‌ای که خبرگزاری ایسنا منتشر کرد اعلام کردند که "قطعه فضاهای بازار ۱۵ خرداد قیمت گذاری مختلفی دارد به گونه‌ای که برای دستفروشی در حوالی مترو و سبزه میدان باید مبالغ بیشتری از ۷۰ تا ۱۰۰ هزار تومان بپردازیم و جای سؤال است که با وجود آنکه پول می‌دهیم آیا باز هم باید از این منطقه برویم" ۸. موضوعی که شهردار منطقه‌ی ۱۲ بر آن صحه گذاشت. وی در پاسخ به پرسش خبرنگاران مبنی بر گرفتن رشوه توسط ماموران شهرداری گفت: "تعدادی از مأموران، تخلفاتی داشتند و با دستفروشان برخورد نمی‌کردند که با مأموران خاطی برخورد و برخی از آنان فسخ قرارداد شدند۹ ". همچنین محمدباقر قالیباف شهردار تهران نیز هر چند تلاش کرد موضوع رشوه را بی‌اهمیت جلوه دهد، اما وجود آن را پذیرفت. در پاسخ به سؤال خبرنگاران در مورد تخلف مأموران شهرداری در دریافت پول از دستفروشان گفت: "چنین چیزی وجود ندارد. اگر حرف آنها را شنیدید حرف ما را نیز بشنوید. ممکن است یکی از کارگران پیمانکار آنجا و یا افرادی که جریاناتی را ایجاد کرده‌اند مبالغی را دریافت کرده باشند که با شناسایی دقیقی که در محل بازار انجام داده‌ایم این کار به صورت قطعی با همکاری نیروی انتظامی کنترل خواهد شد [...] دست فروشان پولی به شهرداری تهران پرداخت نمی‌کردند اما به مرور در میان خودشان تشکلی شکل داده بودند که مشکلاتی را ایجاد کرده بود که به دنبال ساماندهی آنها هستیم "۱۰.

به حدس قریب به یقین می‌توان گفت که این طرح نیز همانند طرح‌های پیشین که شهرداری تهران در آن تنهایی به جمع‌آوری دستفروشان اقدام کرده بود جواب نخواهد داد. دلیل آن نیز روشن است و بارها و بارها توسط تحقیقاتی که در سطح ملی و بین‌المللی در زمینه‌ی این نوع فعالیت اقتصادی انجام گرفته یادآوری شده‌است

به این ترتیب به نظر می‌رسد که دلیل اولیه‌ی حضور نیروی انتظامی در برنامه ی ساماندهی دستفروشان همان وقوع جُرم در میانِ مؤسساتِ انضباطیِ طرف قرارداد شهرداری یعنی "یگان حفاظت شهرداری" یا "شرکت شهربان" یا "شرکت ساماندهی مشاغل" بوده‌است.


... پذیرش مسئولیت نیروی انتظامی
با اینهمه به نظر می‌رسد که این همکاری فقط به همین مقطع محدود نخواهد ماند و شهرداری تهران موفق شده‌است مشکلی را که خود نتوانسته حل کند، به گردن نیروی انتظامی بیندازد. سردار عزیز رجب زاده فرمانده قرارگاه انضباط شهری، در صحبت‌هایی که در خبرگزاری مهر منتشر شد، پس از یادآوری اینکه این قرارگاه "با تمام امکانات در این طرح همکاری داشته" است گفت که از این پس "در بازار به صورت مستمر حضور خواهند داشت و این روند ادامه خواهد داشت".
هر چند که سردار رجب‌زاده ابراز امیدواری کرد که کار نیروی انتظامی در این مرحله پایان یابد و "بعد از اتمام مأموریت نیروهای ناجا نیز شهرداری تهران این وضعیت را حفظ کند"، اما توضیحات وی در مورد ادامه‌ی کار و اینکه چه عاقبتی در انتظار دستفروشان خواهد بود، از این امر حکایت داشت که دیگر و پس از این مداخله، رسیدگی به وضع دستفروشان و امر دستفروشی به یکی از دغدغه‌های نیروی انتظامی تبدیل شده است. وی در نهم آذرماه از اجرای طرحِ ثبت نام دستفروشان برای حضور در روزبازارها یا شب‌بازارهایی خبر داد که گویا قرار است به فعالیت دستفروشی اختصاص یابند": "از امشب با سازماندهی‌های انجام شده بساط گسترانی که در میدان ۱۵ خرداد بودند و در این طرح ثبت نام کرده‌اند، در خیابان های اطراف بازار از ۵ بعد از ظهر تا ۱۰ شب می‌توانند زیرنظر شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهرداری تهران فعالیت کنند. به طوری که از دیروز بعداز ظهر ۳۰۰ دستفروش دیگر داوطلبانه در این طرح ثبت نام کرده اند "۱۱.

هم دستفروشان به فضای شهری برای فعالیت خویش احتیاج دارند و هم شهروندان به وجود دستفروشان برای تأمین مایحتاجِ خود به قیمت مناسب. این واقعیت باید با حضور تمامی نهادهایی که از دور و نزدیک با موضوع ایجاد شغل، تأمین رفاه شهروندان، دسترسی شهروندان کم‌توان –چه از نظر جسمی و چه از نظر سرمایه‌ی مالی- به بازار و همکاری سازمان‌های مردم‌نهاد مورد توجه و پیگیری قرار گیرد و چارچوب‌های قانونی مناسب و منعطفی برای آن اندیشیده شود


طرح‌های انضباطی و انتظامی پاسخگو نخواهند بود
شهرداری تهران با همراه کردن نیروی انتظامی در طرحی که وجه "انضباطی"اش بر دیگر وجوهش غالب است، موفق به جمع‌آوری دستفروشان در یکی از نقاط حساس تهران، یعنی بازار شده است. اما به حدس قریب به یقین می‌توان گفت که این طرح نیز همانند طرح‌های پیشین که شهرداری تهران در آن تنهایی به جمع‌آوری دستفروشان اقدام کرده بود جواب نخواهد داد. دلیل آن نیز روشن است و بارها و بارها توسط تحقیقاتی که در سطح ملی و بین‌المللی در زمینه‌ی این نوع فعالیت اقتصادی انجام گرفته یادآوری شده‌است. پدیده ی دستفروشی حاصل چندین و چند عامل است که بخش عمده‌ی آنها ساختاری هستند. این عوامل عبارتند از ۱- رشد شهرنشینی بدون تناسب با ایجاد مشاغل شهری؛ ۲- اتوماتیزاسیون تولید صنعتی؛ ۳- ناامنی شغلی به دلیل گسترش اقتصاد غیررسمی؛ ۴- از بین رفتن مغازه‌داری محله‌ای به دلیل احداث سواره‌روهای تندرو و همچنین رشد فروشگاه‌های زنجیره‌ای که از نظر قیمت با مغازه‌داران کوچک رقابت می‌کنند؛ و ۵- افت فعالیت کشاورزی. اینک باید به این عوامل وجود رکود و بحران اقتصادی را افزود. هر چند که باید امیدوار بود که این دو عامل مقطعی باشند، اما واقع‌بینانه است که بگوئیم، رفع و دفع آنها در کوتاه مدت ممکن نخواهد بود.
هم دستفروشان به فضای شهری برای فعالیت خویش احتیاج دارند و هم شهروندان به وجود دستفروشان برای تأمین مایحتاجِ خود به قیمت مناسب. این واقعیت باید با حضور تمامی نهادهایی که از دور و نزدیک با موضوع ایجاد شغل، تأمین رفاه شهروندان، دسترسی شهروندان کم‌توان –چه از نظر جسمی و چه از نظر سرمایه‌ی مالی- به بازار و همکاری سازمان‌های مردم‌نهاد مورد توجه و پیگیری قرار گیرد و چارچوب‌های قانونی مناسب و منعطفی برای آن اندیشیده شود. در غیر اینصورت، افزایش نیروهای انضباطی و انتظامی فقط و فقط به افزایش تنش در این زمینه خواهد انجامید.




1. http://khabarfarsi.com/ext/15054223
2. http://mehrnews.com/photo/2980437
3. خبرفارسی، همان
4. http://www.snn.ir/print/465026
5. همان
6. http://www.irna.ir/fa/News/81857292/
7. http://www.isna.ir/fa/news/94091006462/
8. http://www.isna.ir/fa/news/94090704143/
9. همان
10. http://www.isna.ir/fa/news/94090704334/
11. http://www.mehrnews.com/news/2987698


■ دسته‌بندی:  «حکمرانی شهری»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها