پنجشنبه ۷ آبان ۹۴

وظائف بر زمین مانده‌ی شهرداری در حمایت از کودکان در وضعیت دشوار

محمد حسینی

اغلب در متون و سخنرانی‌ها و پژوهش‌ها، گزاره‌ای در مورد کودکان گفته می‌شود ناظر بر اینکه "کودکان آینده‌ی هر کشوری هستند". به‌عبارت‌دیگر هر کودک به عنوان سرمایه انسانی یک کشور محسوب می‌شود. اما روشن است که نحوه‌ی نگهداری از این سرمایه در کشورهای مختلف متفاوت است. اگر از این سرمایه‌های انسانی در برابر مخاطره‌های موجود در جامعه به خوبی حمایت نشود، در درجه‌ی اول حقوق آن‌ها به عنوان شهروندان جامعه نادیده‌گرفته‌شده و در درجه دوم، نمی‌توان آینده‌ی خوبی نیز برای آن کشور متصور شد. چرا که آنان مغلوب مخاطره‌ها می‌شوند و برای خود و جامعه مشکلاتی را به وجود می‌آورند. به سخن دیگر آسیب‌پذیر بودن در کودکی، در جوانی و بزرگسالی دامن‌گیر آن‌ها خواهد شد. منظور از مخاطره‌ی کودکان، عدم اطمینانی است که کودکان با آن درگیر هستند. عدم اطمینان از داشتن بهداشت مناسب و سلامت، عدم‌اطمینان از داشتن تغذیه مناسب، عدم اطمینان از داشتن آموزش‌وتربیت مناسب، عدم‌اطمینان از اینکه کودک به جمع کارگران بپیوندد یا به تحصیل ادامه دهد، عدم اطمینان از اینکه با کودک، بدرفتاری جسمی، عاطفی و جنسی می‌شود و غیره. این نا اطمینانی‌ها، مخاطره نام می‌گیرند. مخاطره بدین‌معناست که وقوع هر یک از این اتفاقات و رخدادها برای کودکان محتمل الوقوع است. یکی از وظایف دولت‌ها، کنترل مخاطره‌های جامعه است در چارچوبِ نظام تأمین اجتماعی و در قالب سیاست‌های اجتماعی. هرچند که میزان این احتمال در بین کودکان با توجه به متغیرها و عوامل متفاوت، مختلف است.

منظور از مخاطره‌ی کودکان، عدم اطمینانی است که کودکان با آن درگیر هستند. عدم اطمینان از داشتن بهداشت مناسب و سلامت، عدم‌اطمینان از داشتن تغذیه مناسب، عدم اطمینان از داشتن آموزش‌وتربیت مناسب، عدم‌اطمینان از اینکه کودک به جمع کارگران بپیوندد یا به تحصیل ادامه دهد، عدم اطمینان از اینکه با کودک، بدرفتاری جسمی، عاطفی و جنسی می‌شود و غیره

مخاطراتی که کودکان را تهدید می‌کنند
به طورکلی، مخاطره‌های کودکان در دو بخش کلی قابل بررسی هستند:
۱) مخاطره‌های اساسی- قابلیتی: این مخاطره‌ها به نا اطمینانی‌های بنیادین و نیازهای اساسی اشاره دارد که کودکان با آن مواجه هستند. در این دست از مخاطره‌ها می‌توان به زنده ماندن کودک، بهداشت و سلامت، آموزش و پرورش و غیره اشاره کرد.
۲) مخاطره‌های ثانویه هستند که شامل سوءاستفاده عاطفی، سوءاستفاده جنسی، بهره‌کشی جسمی، و اهمال و بی‌توجهی به کودک است. مخاطره‌های نوع اول یعنی مخاطره‌های اساسی- قابلیتی، به صورت زمانی بر مخاطره‌های از نوع بدرفتاری، تقدم دارند و اولین حرکت‌های جمعی برای کنترل مخاطره‌های کودکان۱، در قالب توجه و کنترل مخاطره‌های اساسی - قابلیتی به وجود آمد
با معنا یافتن "مخاطره" فکرها بر کنترل و جبران و پیشگیری آن متمرکز شد. برای کنترل این مخاطره‌ها؛ شاهد دو نوع کنش هستیم. کنش افراد و بنگاه‌های خصوصی در یکسو و کنش عمومی (یا دولتی) در سوی دیگر. نوع اول به دلیل عدم‌توان کافی در مقابله با مخاطرات، منجر به ورود دولت یا ارگان‌های عمومی (مثل شهرداری‌ها) به عرصه می‌شود.

سیاست‌های معطوف به رفاه‌کودکان، سیستمی به نام "نظام رفاه کودک" را به وجود آورد مشتمل برمجموعه‌ای از خدمات که به منظور ارتقای بهزیستی و رفاه کودکان طراحی شده است. این سیستم با ایجاد تأمین امنیت، تقویت خانواده‌ها به منظور مراقبت موفق از کودکانشان سعی در دستیابی به بهزیستی کودکان دارد

به همین منظور در غرب، به‌ویژه در بریتانیا و امریکا، از قرن بیستم به بعد سیاست‌هایی با نام سیاست‌های معطوف به رفاه کودک۲ شکل گرفت که با ایجاد سیستم‌های رفاه کودک، سعی در کنترل مخاطره‌های کودکان داشت۳ . سیاست‌های معطوف به رفاه‌کودکان، سیستمی به نام "نظام رفاه کودک۴" را به وجود آورد مشتمل برمجموعه‌ای از خدمات که به منظور ارتقای بهزیستی و رفاه کودکان۵ طراحی شده است. این سیستم با ایجاد تأمین امنیت، تقویت خانواده‌ها به منظور مراقبت موفق از کودکانشان سعی در دستیابی به بهزیستی کودکان دارد ۶. به عبارتی سیستم رفاه‌کودک، مجموعه‌ای از خدمات را برای کودکان و خانواده‌ها دربردارد از تأمین پایدار سلامت، آموزش، تغذیه و غیره تا جلوگیری از بدرفتاری۷ با کودکان، مانند بدرفتاری‌های جسمی، جنسی، اهمال و عاطفی.
سیستم عمومی‌رفاه‌کودک، موظف است برای کودکان، جوانان و خانواده‌های آن‌ها در زمینه‌ی بهداشت رفاه، سوء مصرف مواد، بهداشت‌ودرمان، آموزش‌وپرورش و برنامه‌های مقابله با خشونت خانگی، فراهم آورد. چه آن کودکانی که با خانواده خود زندگی می‌کنند و خدمات در خانه۸ دریافت می‌کنند و چه آن‌هایی که خدمات خارج از خانه۹ دریافت می‌کنند،
به طورکلی، سازمان بهزیستی کشور، از منظر روش‌شناختی، به صورت خُرد عمل می‌کند و سیاست‌های آن بیشتر سیاست‌های مبتنی بر فرد هستند با این توضیح که در اغلب برنامه‌ها و فعالیت‌هایش، به کودکان، به عنوان افرادی خارج از ساختار خانواده نگاه می‌کند و سیاست‌هایش به همین‌ترتیب خُرد و معطوف به فرد است. رویکرد علمی غالب بر فعالیت‌های آن ، با تأسی از همان سیاست مبتنی بر فرد، رویکرد روانشناسانه و مددکارانه است

نهادهای ناظر بر کودکانِ در مخاطره در ایران
در ایران، سازمان‌ها و ارگان‌هایی هستند که بخشی از برنامه‌هایشان معطوف به کودکان است و از بین این سازمان‌ها، سازمان بهزیستی کشور به عنوان طلایه‌دار این فعالیت. سازمان بهزیستی کشور به منظور تحقق مفاد اصول سوم، بیست‌ویکم و بیست‌ونهم قانون اساسی کشور، تشکیل شد و هدف آن به طورکلی، کنترل مخاطره‌هایی است که اقشار آسیب‌پذیر جامعه اعم از کودکان، زنان، اقشار فرودست و افراد ناتوان با آن‌ها مواجه هستند.
معاونت امور اجتماعی در سازمان بهزیستی کشور عهده‌دار فعالیت در حوزه کودکان است. این معاونت با فعالیت چهار دفتر؛ امورکودکان و نوجوانان (ارائه خدمات مختلف به کودکان حاضر در خانواده‌های فرودست)، امور شبه خانواده (مراقبت‌وپرورش از کودکان و نوجوانانی که بنا به‌دلایلی به طور موقت یا دائم از سرپرستی مؤثر والدین خود محروم شده‌اند)، امور زنان و خانواده (ارائه خدمات به افراد و گروه‌های آسیب‌پذیر در زمینه تحصیلی و تغذیه) و دفتر امور آسیب‌دیدگان اجتماعی (شامل اورژانس‌اجتماعی و مراکز شناسایی و توانمندسازی کودکان خیابانی) به انجام وظیفه در حوزه‌ی مذکور می‌پردازد۱۰ .
از سوی دیگر، شهرداری باتوجه به اینکه در قوانینِ ناظر بر کارکردش (ماده ۶، ۲۱ و ۲۳) به مواردی چون "تعلیمات اجرایی و تأسیس مؤسسات فرهنگی، بهداشتی و تعاونی مانند بنگاه حمایت مادران، نوانخانه، پرورشگاه، درمان، بیمارستان و شیرخوارگاه، تیمارستان، کتابخانه، کلاس‌های مبارزه با بی‌سوادی، کودکستان، باغ کودکان، نگه‌داری کودکان بی‌صاحب و سرراهی۱۱" اشاره شده است، ذیل معاونت اجتماعی-فرهنگی در قالب دو اداره‌ی کل و یک سازمان به فعالیت‌هایی در زمینه کودکان می‌پردازد. این بخش‌ها شامل؛ اداره‌کل بانوان (انجام برنامه‌ای تحت عنوان "غنچه‌های شهر" برای همه کودکان صفر تا چهار سال شهر تهران)، اداره‌کل آموزش شهروندی (تدوین محتوای آموزشی در چارچوب کتاب درسی و ارائه به آموزش‌وپرورش و زمینه‌سازی در خصوص تحقق چشم‌انداز طرح " تهران، شهر دوستدار کودک") و در پایان، سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های شهروندی (ارائه خدمات و فعالیت در زمینه کودکان در معرض و آسیب‌دیده‌ی اجتماعی با تاکید بر کودکان کار) می‌باشند

بین قوانین تعریف شده برای سازمان بهزیستی و فعالیت‌های اجرایی آن، نوعی سازگاری دیده می‌شود و این‌ها به نوعی با یکدیگر همخوانی دارند. مسئله‌ای که خلاف آن، گریبان‌گیر شهرداری است
.
به طورکلی، سازمان بهزیستی کشور، از منظر روش‌شناختی، به صورت خُرد عمل می‌کند و سیاست‌های آن بیشتر سیاست‌های مبتنی بر فرد هستند با این توضیح که در اغلب برنامه‌ها و فعالیت‌هایش، به کودکان، به عنوان افرادی خارج از ساختار خانواده نگاه می‌کند و سیاست‌هایش به همین‌ترتیب خُرد و معطوف به فرد است. رویکرد علمی غالب بر فعالیت‌های آن ، با تأسی از همان سیاست مبتنی بر فرد، رویکرد روانشناسانه و مددکارانه است. سیاست‌ها و فعالیت‌های این سازمان بیشتر در پی ایجاد یک تور ایمنی۱۲ برای افراد هستند که ممکن است تنها آن‌ها را از غرق شدن در مخاطره‌ها نجات دهد و همچون چترحمایتی عمل نمی‌کند. همچنین فعالیت‌های سازمان، مبتنی بر آزمون استطاعت مالی۱۳ و یا آزمون شرایط است؛ با این توضیح که افراد دریافت کننده‌ی خدمات، می‌بایست دارای شرایطی خاص نیز باشند. شرایطی چون بدسرپرست بودن یا بی‌سرپرست بودن، به عنوان کودک کار شناخته شدن و ویژگی‌هایی از این دست. با این حساب، بین قوانین تعریف شده برای سازمان بهزیستی و فعالیت‌های اجرایی آن، نوعی سازگاری دیده می‌شود و این‌ها به نوعی با یکدیگر همخوانی دارند. مسئله‌ای که خلاف آن، گریبان‌گیر شهرداری است.
وظایفی که شهرداری در ارتباط با کودکان می‌بایست انجام دهد، و فعالیت‌هایی که اکنون انجام می‌دهد، کمتر با قوانین مصوب، همخوانی دارد. این برنامه‌ها اغلب فاقد یک نقشه راه در ارتباط با فعالیت در حوزه کودکان هستند. شهرداری عمدتاً در دوره‌های مختلف، طرح‌ها و برنامه‌های مختلفی را برگزار می‌کند که چون سیاستی برای‌شان تدوین نشده‌است و فاقد چشم‌انداز هستند، زمان اجرای کوتاه دارند و بعضاً به صورت دوره‌ای و ضربتی اجرا می‌شوند نمی‌توانند نتیجه‌ای مطلوب داشته باشند.




1 محمدی، محمد هادی – قایینی، زهره (1393)، تاریخ ادبیات کودکان ایران، تهران، نشر چیستا. فرمانفرمائیان، ستاره (1349)، نیازمندی‌های کودکان، تهران، انتشارات آموزشگاه خدمان اجتماعی.
2. Child welfare policy
3. Mallon, Gerald. P & Mccartt Hess, Peg , (2005), Child welfare for the twenty-first century , New York , Columbia University Press.
4. Child welfare system
5. واژهٔ Well-being به "بهزیستی و رفاه" ترجمه شده است.
6. Chapin, Rosemary (2007), Social Policy for Effective Practice: A Strength Approach, Unites States, Mcgrawhill publication
7. Child maltreatment
8. IN-home services : اگر پس از ارزیابی اولیه، مشخص شد که کودک می‌تواند به راحتی در خانه خود در کنار والدین باقی بماند و زندگی کند، سیستم عمومی رفاه کودکان مسئول به انجام برخی امور در داخل خانه برای کودک و خانوادهٔ وی است (برای اطلاع بیشتر نک به مالون و مک‌کارت‌هس، 2005).
9. Out- home services : هنگامی که تشخیص داده شود که کودک در خانهٔ خود امنیت ندارد، نمایندگان آژانس رفاه کودک، حفاظت از کودک را برعهده می‌گیرند با این تفاوت که حضانت قانونی و فیزیکی کودک را هم در اختیار می‌گیرند (همان).
10. برای اطلاع بیشتر از کم و کیف برنامه‌های و شرح خدمات، می‌توانید به وبگاه WWW.Behzisti.ir و همچنین می‌توانید به مجموعه مقالات همایش پنجاه سال مددکاری اجتماعی در ایران، مراجعه نمایید.

11. قانون شهرداری، مصوب سال 1334 با اصلاحات بعدی.
12. Safety net
13. Mean-test


■ دسته‌بندی:  «طرح و برنامه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.


از همین نویسنده:

■ پریسا شمس، شقایق نوروزی، محمد حسینی: گشت هدایت شده با کودکان در محلة وحیدیه

■ محمد حسینی: نهاد ملی یا سیاست ملی حمایت از کودکان؟

■ محمد حسینی: چه نهادی در قبال کودکان، مسئول است؟



پیام‌ها