چهارشنبه ۸ مهر ۹۴

طنین زنگ مدرسه و صدای ناشنیده کودکان افغانستانیِ مانده بر در

سامان صفرزائی

امسال به‌رغم دستور مقام رهبری مبنی بر ثبت نام تمامی کودکان افغان مهاجر در مدارس، سال تحصیلی همچنان در حالی آغاز می‌شود که بسیاری از این کودکان به دلایلی روشن و بعضاً ناروشن، پشت درهای بسته ماندند و نتوانستند در کلاس‌های درس حاضر شوند؛ یادداشت حاضر نگاهی می‌اندازد به برخی از دلایل یکی از انواع به حساب نیامده بازماندگی از تحصیل در ایران: یعنی بازماندگی کودکان مهاجر از تحصیل.
امسال هم هزاران دختر و پسر افغانستانیِ ثبت نام نشده در مدرسه، روز اول سال تحصیلی را در خانه‌هایشان کِز کردند و آن‌هایی که بداقبال‌تر بودند با طلوع خورشید از خانه بیرون زده و برای بقای خود و خانواده‌شان جایی در متن یا حاشیه‌ی شهر، و شاید هم در یک روستا به کاری مشقّت‌بار مشغول شدند. آن هم در حالی که قرار بود امسال تمام بچه‌های افغانستانی را بی شرط و شروط ثبت نام کنند؛ قراری که البته محصل نشد.

۲۷ اردیبهشت بود که خبرگزاری تسنیم دستور مقام رهبری به مسئولان اجرایی کشور مبنی بر ثبت نام بدون قید و شرط کودکان افغانستانی را منتشر کرد :"هیچ کودک افغانستانی، حتی مهاجرینی که به‌صورت غیرقانونی و بی‌مدرک در ایران حضور دارند، نباید از تحصیل بازبمانند و همه آن‌ها باید در مدارس ایرانی ثبت‌نام شوند ۱."

پنجم خرداد امسال دبیرکل شورای عالی آموزش‌وپرورش مهدی نوید ادهم در اظهارنظری که از عزم نهاد آموزشی کشور برای گشودن درب‌های مدارس ایران به روی همگان داشت از قول علی اصغر فانی – وزیر آموزش و پرورش – اعلام کرد که "که آموزش و پرورش موظف است از تمام دانش‌آموزان افغان چه گروهی که کارت هویت دارند و چه گروهی که کارت هویت و اقامت ندارند، ثبت‌نام به عمل آورد

ظاهراً ابلاغ این دستور به نهادهای مسئول در دولت یازدهم دستِ‌کم به پاییز سال گذشته باز می‌گردد ، زمانی که خلیل‌الله بابالو رئیس مرکز امور بین‌الملل و مدارس خارج از کشور در حاشیه دیدار با معاون رئیس اجرایی دولت افغانستان با وزیر آموزش و پرورش ایران در ساختمان شهید رجایی برگزارشد از این دستور خبر داده بود.
دو روز پس از انتشار گزارش تسنیم، ۲۹ اردبیشهت دولت نیز به طور علنی وارد منازعه شد، در آن زمان محمدباقر نوبخت، سخنگوی دولت یازدهم تأکید کرد این دولت "وظیفه" خود می‌داند که دستور مقام رهبری در مورد تحصیل کودکان افغانستانی در ایران را "با دقت" به سرانجام برساند. اظهارنظرها از سوی مسئولان ارشد دولت حسن روحانی در روزهای پس از انتشار گزارش تسنیم کمامان ادامه داشت. تصورها بر این بود که دولت "تدبیر و امید" قرار است امیدها برای حرکت به سوی راه حلی جامع برای مهیا کردن شرایط تحصیل برای کودکان افغانستانی در ایران را محقق کند.
در همین راستا بود که پنجم خرداد امسال دبیرکل شورای عالی آموزش‌وپرورش مهدی نوید ادهم در اظهارنظری که از عزم نهاد آموزشی کشور برای گشودن درب‌های مدارس ایران به روی همگان داشت از قول علی اصغر فانی – وزیر آموزش و پرورش – اعلام کرد که "که آموزش و پرورش موظف است از تمام دانش‌آموزان افغان چه گروهی که کارت هویت دارند و چه گروهی که کارت هویت و اقامت ندارند، ثبت‌نام به عمل آورد"۲.
در عمل دولت تنها فرصتی ۱۲۰ ساعته به ده‌ها هزار کودک افغانستانی داد تا در این ضرب‌الاجل تنگ به مراکز و دفاتر وکالت بروند تا معرفی‌نامه‌ی تحصیلی بگیرند. ضرب‌الاجل ۱۲ مرداد ماه آغاز شد و ۱۷ مرداد به پایان رسید و هرگز تمدید نشد

اظهارات ادهم مکمل موضعی بود که وزیر آموزش و پرورش خود دیماه سال گذشته اتخاذ کرده بود. وی به طور صریح از "سیاستی جدید" در رویکرد آموزشی دولت یازدهم اسم برده و خاطرنشان کرده بود: "سیاست جدید ایران این است که هیچ دانش آموز افغانستانی ساکن ایران از تحصیل بازنماند".
مواضع اعضای دولت دلگرم کننده بود. با اینهمه، اعتماد روزنامه‌نگاران، اصلاح‌طلبان و کنشگران اجتماعی به دولتی که آن را برخلاف دولت پیشین از آنِ خود و همدل با مطالبات برابری‌خواهانه‌ی خود می‌دانستند، نهایتاً به مانعی بدل شد بر سر اینکه گروه‌های دیده‌بان مدنی بتوانند به ناظری بر اجرای طرح‌ها و برنامه‌های دولت برای دعوت عمومی از شهروندان افغانستانیِ فاقد مدرک برای دریافت معرفی نامه تحصیلی تبدیل شوند.
در غیاب این جدیت و پیگیری از سوی نهادهای اجتماعی و مطبوعات مستقل، چنانچه استدلال خواهد شد، دولت به نحوی عمل کرد که هم تا حدودی خود را در قبال وعده‌ای که داده بود مسئول نشان دهد و هم اینکه به تعبیری "رندانه" از زیر آن شانه خالی کند.
این طرح دو شاخه اساسی داشت که هر کدام امسال به مانعی جدی بر سر ثبت نام بچه‌های افغاستانی در مدارس دولتی ایران بدل شد.


فراخوان با ضرب‌الاجل تنگ و اطلاع‌رسانی محدود
در عمل دولت تنها فرصتی ۱۲۰ ساعته به ده‌ها هزار کودک افغانستانی داد تا در این ضرب‌الاجل تنگ به مراکز و دفاتر وکالت بروند تا معرفی‌نامه‌ی تحصیلی بگیرند. ضرب‌الاجل ۱۲ مرداد ماه آغاز شد و ۱۷ مرداد به پایان رسید و هرگز تمدید نشد. فارغ از اینکه دولت هرگز توضیح نداد چرا این زمان ۵ روزه نمی‌توانست بسیار بیش از این باشد، نکته قابل توجه این است که هیچ اطلاع رسانی‌ای در حد ملّی – مثلاً از طریق صدا و سیما – یا نصب بیلبورد در سطح شهرها برای دعوت از بچه‌های افغانستانی به دریافت معرفی نامه انجام نشد.
مسئله نگران کننده‌ی دیگر این است که نشانه‌های جدی وجود دارد که موانع جدی‌ای نیز بر سر برای همان عده‌ای که به دفاتر مراجه کردند نیز وجود داشت. برای نمونه، خانه کودک ناصرخسرو در تهران که از حدود ۱۲۰ کودک افغانستانی حمایت می‌کند اعلام کرده است که ۲۷ کودک تحت حمایت این خانه معرفی‌نامه تحصیلی دریافت کردند و موفق شدند در مدرسه ثبت نام کنند اما مشکلات ۹۳ کودک دیگر هنوز برطرف نشده است. موضوعی که احتمالاً با این شرط آموزش و پرورش بی‌ارتباط نیست که اعلام کرده است فقط به کودکانی معرفی نامه تحصیلی می‌دهد که با پدر و مادر خود به دفاتر وکالت مراجعه کرده باشند. به این اعتبار، کودکان بی‌سرپرست افغانستانی از همان اولِ کار، حقّ ثبت نام در مدارس را از دست دادند. به نظر می‌آید در همین مرحله اول، ده هزار کودک افغانستانی نتوانستند از غربال بوروکراسی ویژه‌ی آموزش و پرورش عبور کنند.

بسیاری از مدارس حتی از ثبت نام دانش آموزانی که هم معرفی نامه تحصیلی داشتند و هم پولی برای پرداخت شهریه نیز ممانعت به عمل آورده‌اند. پایگاه اطلاع رسانی هرمزگان آنلاین ۲۶ مرداد خبر از آن داد که در شهر لنگه در جنوب کشور فقط از دانش آموزان دارای مجوز قانونی حضور در ایران ثبت نام به عمل آمده است

تحصیلات ابتدایی و مانعی به نام پرداخت شهریه
مشکل مهم دیگری که این طرح با آن روبرو شد. مشکل شهریه بود. در هنگام ثبت نام از دانش آموزان افغانستانی که معرفی نامه‌ی تحصیلی گرفته بودند، داشتند تقاضای شهریه‌ای شده است که با نگاه به درآمد ناچیز شهروندان افغانستانی در ایران بسیار هنگفت به نظر می‌آید. مدیر یکی از مدارس متوسطه دخترانه شهریار در گفتگو با یکشهر تأیید کرد که :"ما ۲۵۰ هزار تومان از دانش آموزان افغانستانی دریافت می‌کنیم".
وزیر آموزش و پرورش در یک اظهارنظر در کوشش برای تأکید بر همگانی بودنِ اخذ شهریه و اینکه تفاوتی میان دانش آموزان ایرانی و افغانستانی نیست خاطرنشان کرد که "ما ۹۰ درصد هزینه تحصیل دانش‌آموزان را بر عهده داریم. خانواده‌های افغان هم مثل خانواده‌های ایرانی در تکمیل آن ۱۰ درصد باقی‌مانده به مدارس کمک کنند".
با این حال تفاوت‌های بزرگی وجود دارد: نخست اینکه خانم مدیر مذکور به من یادآوری کرد شهریه ای که از بچه‌های ایرانی دریافت می‌شود حدود ۱۰۰ هزار تومان است، اگر آن‌ها نتوانند هنگام ثبت نام کل مبلغ را پرداخت کنند می‌توانند به صورت اقساط پرداخت کنند، نهایتاً اینکه اگر واقعاً بدانیم پولی ندارند از آن‌ها شهریه ای نمی‌گیریم.
آیا چنین تسهیلاتی برای دانش آموزان افغانستان وجود دارد؟ "همان اول اگر ۲۵۰ هزار تومان را نقد ندهند خبری از ثبت نام نیست. ما پولی نداریم برای آن‌ها بدهیم." دلیل این تبعیض چیست؟ آیا باید آن را به حساب تصمیم انفرادی مدیران گذاشت یا دستوراتی که از آموزش و پرورش مناطقی می‌رسد که بیشتر با افغانستانی‌ها سرو کار دارند و یا تصمیمی است که در آموزش و پرورش کشور گرفته شده است؟ هر چه باشد از وجود تبعیض حکایت می‌کند.
از سوی دیگر بررسی اخبار محلی شهرهای دیگر نشان می‌دهد که از قرار بسیاری از مدارس حتی از ثبت نام دانش آموزانی که هم معرفی نامه تحصیلی داشتند و هم پولی برای پرداخت شهریه نیز ممانعت به عمل آورده‌اند. پایگاه اطلاع رسانی هرمزگان آنلاین ۲۶ مرداد خبر از آن داد که در شهر لنگه در جنوب کشور فقط از دانش آموزان دارای مجوز قانونی حضور در ایران ثبت نام به عمل آمده است. معاون آموزشی اداره آموزش و پرورش بندرلنگه (استان هرمزگان) در پاسخ به سؤال لنگه نیوز در خصوص روند ثبت نام دانش آموزان افغانستانی فاقد برگه اقامت گفته است: "هنوز بخشنامه ای به دست ما نرسیده است و تا این بخشنامه به اداره‌ی آموزش و پرورش بندرلنگه ابلاغ نشود، ثبت نام دانش آموزان افغان را مانند سال‌های پیش انجام خواهیم داد و صرفاً افرادی را که مجوز حضور در ایران دارند را ثبت نام خواهیم کرد"۳ . با توجه به گفته‌های محمدعلی صالحی مدیر اداره آموزش امور اتباع و مهاجران خارجی وزارت کشور، ۲۰۰ هزار دانش‌آموز بدون معرفی نامه تحصیلی در کشور وجود داشته‌اند، این آمار اگر در کنار آمار اخیر فانی که در آستانه سال تحصیلی آمار دانش آموزان ثبت نام شده فاقد مدرک را ۴۸ هزار نفر اعلام کرد گذاشته شود نشان می‌دهد تقریباً از هر ۴ دانش آموزی که قرار بود امسال وارد مدرسه شود تنها یک نفر توانسته است هفت‌خوان رستم را طی کند۴ .

سخنگوی دولت که وعده داد ثبت نام این جمعیت ۲۰۰ هزار نفری با "دقت" انجام شود نیز تاکنون "سخنی" در این خصوص، یعنی در خصوصِ بازماندن سه چهارم از این کودکان از حضور در مدارس به میان نیاورده است. وزیر کشور سکوت کرده و وزیر آموزش پرورش نیز آنچنان که در بالا آمد توپ را در زمین افغانستانی‌ها انداخته است

رئیس جمهور یا دیگر نمایندگان بلندپایه دولت نیز تاکنون توضیحی نداده‌اند که این مشکلاتی که مانع از ورود ۱۵۲ هزار کودک افغانستانی به مدارس شده است چگونه به وجود آمده و راه حل دولت برای فائق آمدن بر آن چیست. سخنگوی دولت که وعده داد ثبت نام این جمعیت ۲۰۰ هزار نفری با "دقت" انجام شود نیز تاکنون "سخنی" در این خصوص، یعنی در خصوصِ بازماندن سه چهارم از این کودکان از حضور در مدارس به میان نیاورده است. وزیر کشور سکوت کرده و وزیر آموزش پرورش نیز آنچنان که در بالا آمد توپ را در زمین افغانستانی‌ها انداخته است.
همین نگاه اجمالی به این روند نشان می‌دهد که برخلاف تصورات اولیه و احتمالاً خوش خیالی مطبوعات و کنش‌گران اجتماعی، اراده‌ای جدی برای پیگیری حضور کودکان افغانستانی در مدارس از سوی آموزش و پرورش و دیگر نهادهای مسئول وجود نداشته است.
رویکردی که بار دیگر نشان می‌دهد که پیگیری مطالبات اجتماعی برابری‌خواهانه تا چه میزان نیازمند مشارکت و دیدبانی گروه‌های اجتماعی ذینفع و فعالان مدنی و اجتماعی است. چرا که حتی اگر در بالاترین سطوح حکومتی نیز گرایشی به سویِ حل و فصل ریشه‌ای تبعیض‌های کلان به‌وجود بیاید، دیوانسالاری دولتی، اعمال نفوذهای فردی و تمایلات محلی و منطقه‌ای و بسیاری از عوامل دیگر باعث می‌شوند که دستگاه اجرایی قادر به انجام آن نباشد و معضل اصلی برجای خود باقی بماند. چنانچه ده‌ها هزار کودک مهاجر امسال نیز از ورود به کلاس‌های درس باز ماندند.




1. http://www.tasnimnews.com/Home/Single/741883
2. http://af.farsnews.com/social/news/13940327000396
3. http://hormozganonline.org/%D8%AC%D9%84%D9%88%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1/
4. http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=100669


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها