شنبه ۲۸ شهریور ۹۴

درآمدی بر حقوق تأمین اجتماعی

علیرضا حاجعلی

نقد قانون تأمین اجتماعی ایران بر اساس مطالعه تطبیقی
سیدعزت‌الله عراقی، دکتر حسن بادینی و مهدی شهابی
موسسه‌ی عالی پژوهش تأمین اجتماعی، تهران ۱۳۸۵، بها: ۶۰۰۰ تومان، ۵۲۴ ص


در دنیای بحران‌زده و فقرزای امروز ارتقای همه جانبه‌ی عدالت اجتماعی، خواستی واحد میان مردمان جهان است. اساس تأمین اجتماعی نیز به عنوان یکی از نهادهای اجتماعی مدرن، صیانت از عدالت اجتماعی است. تأمین اجتماعی با بیش از یک قرن توسعه در کلیه‌ی کشورها از منظر اقتصادی و اجتماعی از اهمیتی روزافزون برخوردار بوده و بسته به نظام سیاسی اقتصادی کشورها به صورت‌های گوناگونی رشد کرده و قوام یافته است. تأمین اجتماعی به عنوان تثبیت‌کننده‌ی اجتماعی، ضربه‌گیر اقتصادی و تنظیم‌کننده عدالت اجتماعی عمل می‌کند. در آرمان اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی، عبارت ارزشمندی درباره تأمین اجتماعی بیان شده است: "هیچ صلحی بدون عدالت اجتماعی و هیچ عدالت اجتماعی بدون تأمین اجتماعی میسر نخواهد بود".

در این کتاب سعی شده با بررسی تحلیلی و تطبیقی موضوع تأمین اجتماعی، به مقایسه دقیق و موشکافانه‌ی حقوق مرتبط با تأمین اجتماعی در نظام حقوقی ایران و مقررات بین‌المللی و بعضاً طرح تجربیات و سیر تحولات قانونی و رویه‌ای که در کشورهای مختلف رخ داده است، پرداخته شود

"درآمدی بر حقوق تأمین اجتماعی (نقد قانون تأمین اجتماعی ایران براساس مطالعه تطبیقی)" عنوان کتابی است که به قلم دکتر سیدعزت‌الله عراقی، دکتر حسن بادینی و مهدی شهابی تألیف و در سال ۱۳۸۵ توسط موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی به چاپ رسیده است. در این کتاب سعی شده با بررسی تحلیلی و تطبیقی موضوع تأمین اجتماعی، به مقایسه دقیق و موشکافانه‌ی حقوق مرتبط با تأمین اجتماعی در نظام حقوقی ایران و مقررات بین‌المللی و بعضاً طرح تجربیات و سیر تحولات قانونی و رویه‌ای که در کشورهای مختلف رخ داده است، پرداخته شود. نگارندگان سعی در ارائه‌ی یک گزارش مبسوط از وضعیت تأمین اجتماعی در ایران و جهان و بایدها و نبایدهایی که می‌بایست در تدوین حقوق موضوعه داخلی به آن‌ها نظر دوخت، داشته‌اند.
در مقدمه مؤلف که به قلم دکتر سید عزت‌الله عراقی در دی‌ماه ۱۳۸۵ نگارش یافته اشاره‌ای گذرا به برخی از مهم‌ترین قوانین موجود در زمینه‌ی مورد بحث صورت گرفته و تعریفی از فضای حاکم بر تأمین اجتماعی به دست می‌آید که برای شکل‌گیری ذهن خواننده‌ای که اطلاع چندانی از موضوع ندارد، بسیار مؤثر و مفید است. همچنین سعی شده سیر عقلانی و مسیر فکری که نگارنده برای رسیدن به نقشه کتاب در ذهن پرورانده است، در مقابل ذهن خواننده ترسیم گردد تا بتوان به آسانی ارتباطات منطقی میان بخش‌های کتاب را درک کرد.
نویسندگان، از فصل دوم به‌طور خاص وارد مصادیق بحث شده و به تحلیل خطرهای شغلی به عنوان "وقایعی که قابل استناد به کار است"، پرداخته‌اند

در فصل اول، پس از پرداختن به تعاریف نظری و اصول، مصادیق و مشابهات تأمین اجتماعی، به سیر تاریخی گسترش این مفهوم در کشورهای مختلف اشاره شده است. گفتار سوم و چهارم فصل اول این کتاب به‌طور ویژه وارد بُعد حقوقی شده و سعی در ترسیم امکانات نرم‌افزاری و قانونی مربوط به تأمین اجتماعی و همچنین سیر تحولات صورت گرفته در این زمینه شده و در نهایت برخی از "اصول حاکم بر تأمین اجتماعی" در چهار گفتار، ذیل مبحث سوم از فصل اول تبیین گشته است.
نویسندگان، از فصل دوم به‌طور خاص وارد مصادیق بحث شده و به تحلیل خطرهای شغلی به عنوان "وقایعی که قابل استناد به کار است"، پرداخته‌اند و با مروری بر مفاهیم خطر شغلی در گذشته، آورده است: "در واقع، همگام با انقلاب صنعتی و فراهم شدن امکان استفاده از ماشین و ابزارهای مکانیکی در فرآیند تولید که به صورت فردی و گروهی به کارگران آسیب می‌رساند، حوادث ناشی از کار روزبه‌روز افزایش می‌یافت. در غالب موارد چون علت حادثه ناشناخته بود و امکان جلوگیری از آن وجود نداشت، حادثه را نمی‌شد به تقصیر کسی نسبت داد و کارگر زیان‌دیده باید قربانی انتخابیِ تقدیر و سرنوشت می‌شد و آثار ناگوار آن را که معمولاً بیچارگی کامل وی بود، شخصاً تحمل می‌کرد.... چنین وضعیتی کارگران را آماده شورش علیه کارفرمایان کرده بود، به نحوی که به گفته ریپر: احساس نابرابری در بطن نظام مردم‌سالار به این مسئله حقوقی جنبه‌ی سیاسی داده بود". و سپس به طرح راهکارهای اتخاذ شده و نظام‌های فکری مختلف از مناظر گوناگون پرداخته است که راهکار حقوقی هم یکی از آن‌هاست.
در این فصل، پس از طرح کلیات و تعاریف، در مبحث چهارم تحت عنوان "مفهوم و ماهیت خطرهای شغلی" به تبیین مصادیقی که امروزه در قوانین و مقررات تأمین اجتماعی از آن‌ها به خطرهای شغلی یاد می‌شود پرداخته و این مهم را در سه گفتار "حادثه ناشی از کار" ، "حادثه مربوط به مسیر" و "بیماری‌های حرفه‌ای" مورد بحث قرار داده‌است. همچنین مبحث ششم از فصل مزبور با رسیدن به چالش همیشگی حقوق در مباحث مرتبط با مسئولیت، به "نقش تقصیر در جبران خسارت" پرداخته و با تفکیک میان حالات مختلف تقصیر – اعم از تقصیر عمدی، تقصیر غیرقابل بخشایش و تقصیر معمولی- درخصوص تقصیر بیمه‌شده‌ی زیان‌دیده و طرح مواردی از حقوق ایران، فرانسه و حقوق بین‌الملل در بحث تقصیر کارفرما و تقصیر اشخاص ثالث، الزامات منطقی و حقوقی بحث تقصیر و همچنین کاستی‌های ناشی از نوع نگاه قانون‌گذار به آن در قوانین داخلی مرتبط با تأمین اجتماعی طرح شده‌اند.
فصل سوم ، با عنوان "مقرری بیمه‌ی بیکاری" به طرح مسائل این بخش از تأمین اجتماعی توجه کرده و وضعیت آن را از جهت تندروی‌ها و کندروی‌های موجود در حقوق ایران در مقایسه با اصول و اسناد بین‌المللی بیان نموده است. سپس با طرح شاکله‌ی اصلی این ساختار، شرایط حاکم بر برقراری، میزان و کیفیت پرداخت و موارد قطع آن را در کنار بیان ایرادات و طرح پیشنهادات اصلاحی، مورد بررسی دقیق قرار داده است

فصل سوم ، با عنوان "مقرری بیمه‌ی بیکاری" به طرح مسائل این بخش از تأمین اجتماعی توجه کرده و وضعیت آن را از جهت تندروی‌ها و کندروی‌های موجود در حقوق ایران در مقایسه با اصول و اسناد بین‌المللی بیان نموده است. سپس با طرح شاکله‌ی اصلی این ساختار، شرایط حاکم بر برقراری، میزان و کیفیت پرداخت و موارد قطع آن را در کنار بیان ایرادات و طرح پیشنهادات اصلاحی، مورد بررسی دقیق قرار داده است.
در چهارمین فصل کتاب تحت عنوان "بیماری، ازکارافتادگی و پیری"، ابتدا برای توجیه اهمیت امر در تأمین اجتماعی چنین طرح مبحث نموده است: "هرچند این آسیب‌ها برای هر شخص، چه کارگر و چه غیرکارگر، چه بیمه‌شده‌ی تأمین اجتماعی و چه غیر آن می‌تواند پیش آید، اما از آن‌جا که تحمل هزینه‌های درمان و نیز کاهش یا قطع درآمد برای مزدبگیران بسیار دشوار و همراه با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانی سخت است، رسالت حمایت از تأمین اجتماعی، حتی در نظام بیمه‌ای، اقتضا دارد که مشمولان آن دربرابر آسیب‌های گوناگون، درحد ممکن، از امنیتی نسبی برخوردار گردند. در قانون تأمین اجتماعی کشورمان، درمان بیمه‌شدگان، جبران قطع درآمد آنان در دوران بیماری در حد ممکن، و نیز فراهم ساختن امکان زیست مناسب برای از کار افتادگان و پیران از رهگذر پرداخت غرامت دستمزد ایام بیماری، و پرداخت مستمری ازکارافتادگی غیرناشی از کار و مستمری بازنشستگی، برعهده سازمان تأمین اجتماعی نهاده شده است". سپس هریک از عناوین ذکر شده در صدر فصل، در یک مبحث تحلیل و تعریف گردیده و در هرمورد، با اشاره به موانع و مشکلات، منابع قانونی موجود و ساختارهای حقوقی که برای این بخش از حقوق اجتماعی پیش‌بینی گردیده را به تفکیک بیان نموده است.
فصل پنجم کتاب با پرداختن به مسائل جاری در مسیر زندگی با عنوان "خانواده و تأمین اجتماعی" به خانواده به معنای امروزین آن پرداخته و امکانات حقوقی موجود در راستای ایجاد آسایش در رفع نیازهایی که در طول مسیر زندگی خانوادگی از این حیث برای نیروی کار ایجاد می‌شود را ترسیم نموده است. در این فصل با گریزی به مفهوم خانواده از نگاه تأمین اجتماعی آغاز شده و بحث با طرح مبسوط مقتضیات و نظام حاکم بر مصادیقی نظیر "کمک ازدواج"، "کمک بارداری و زایمان"، "کمک عائله‌مندی" و "مستمری بازماندگان" پیش گرفته‌شده است.
مهم‌ترین کاستی‌های موجود در حقوق ایران از نگاه نگارندگان، عبارت‌اند از "خطرهای شغلی"، "بیمه‌ی بیکاری"، "درمان و غرامت دستمزد ایام بیماری"، "ازکارافتادگی کلی غیر ناشی از کار"، "بازنشستگی"، "کمک بارداری و زایمان"، "کمک عائله‌مندی" و "مستمری بازماندگان"

در انتهای کتاب، نویسندگان ذیل بخشی تحت عنوان "نتیجه‌گیری" ، به طرح مجدد مهم‌ترین کاستی‌های حقوق داخلی در برخی مباحث مطروحه پرداخته و در هر مورد با واکاوی قوانین حاضر و بیان خلاءهای موجود، با ارائه پیشنهاداتی در جهت روشن شدن و کمک به رفع کاستی‌های قانونی در این زمینه گام برداشته‌اند. مطابق این بخش از کتاب، مهم‌ترین کاستی‌های موجود در حقوق ایران از نگاه نگارندگان، عبارت‌اند از "خطرهای شغلی"، "بیمه‌ی بیکاری"، "درمان و غرامت دستمزد ایام بیماری"، "ازکارافتادگی کلی غیر ناشی از کار"، "بازنشستگی"، "کمک بارداری و زایمان"، "کمک عائله‌مندی" و "مستمری بازماندگان".




■ دسته‌بندی:  «جامعه»




پیام‌ها