سه شنبه ۱۳ مرداد ۹۴

آنچه می‌توانیم از وقوع سیل و طوفان به خاطر بسپاریم

نسترن صارمی

در تعطیلات عید فطر امسال، سیلاب، طوفان و ویرانی استان‌های تهران، البرز و شمال کشور را در بُهت و بلا فرو برد. حادثه‌ای که متأسفانه کشته‌ها، مجروحان، مفقودان و خسارت دیدگان بسیاری برجای گذاشت. شاید برای مردمی که دائماً از وحشت خشکسالی‌های پیاپی از بی‌بارانی و خشکی کشور بیمناک‌اند، جاری شدن سیل واقعه‌ای نامنتظر جلوه کرده باشد. پیش‌بینی‌های هواشناسی هم فقط حکایت از خنک شدنِ هوا و ریزش‌هایی در مناطق البرز و شمال کشور می‌کرد. اما حوادث روی‌داده، خنکی تعطیلات عید را در کام بسیاری تلخ کرد. اخبار سیل و آسیب‌دیدگان آن در خبرگزاری‌ها، صداوسیما و دیگر رسانه‌ها پوشش گسترده‌ای داشت؛ اما مطابق معمول با فاصله گرفتن از حادثه، پرسش‌ها و چالش‌های مطروحه تا وقوع حوادث و بلایای دیگر به دست فراموشی سپرده شده‌اند. اما از سیل اخیر تهران، البرز و مازندران چه چیزهایی را باید به خاطر سپرد؟

پیش‌بینی هواشناسی، مدیریت بحران و چالش پاسخگویی
یکی از اولین چالش‌های مطرح شده در بحران پیش‌آمده چرایی غافلگیر شدن دستگاه‌های مربوط به مدیریت بحران بود. در همان ساعات اولیه وقوع سیل در جاده چالوس، صداو سیما با پخش گزارشی انگشت اتهام را به سوی سازمان هواشناسی نشانه رفت که پیش‌بینی درستی از وقوع طوفان و سیل نداشته است. سازمان آتش‌نشانی و اورژانس نیز در اولین واکنش‌هایشان از عدم خبررسانی هواشناسی گفتند.
حمد وظیفه، مدیر پیش‌بینی و هشدار سریع سازمان هواشناسی در گفت‌وگو با "اعتماد" با ردّ اظهارات سازمان‌هایی که مدعی‌اند هواشناسی توفان را پیش‌بینی نکرده است، گفت: "ما به دلیل تعطیلات عید فطر اطلاعیه‌ای را پخش کردیم که براساس آن هوای کلیه استان‌های کشور تا یکشنبه پیش‌بینی شده، در همان جا اعلام شده بود که در روزهای شنبه و یکشنبه با وزش باد شدید با سرعت ۶۰ تا ۷۰ کیلومتر در ساعت مواجهیم. همین اطلاعیه برای مدیران تمامی ستادهای مرتبط فاکس شد و به موبایل‌های آن‌ها نیز ارسال شد. همزمان با این اطلاعیه دربخش‌های مختلف خبری نیز به مردم هشدارداده شد".
وی افزود: "در ادامه در روز جمعه نیز مجدداً اطلاعیه جدید صادر شد که در آن رعد وبرق و گرد و غبار هم پیش‌بینی شده، این گزارش نیز برای مدیران مرتبط ارسال شد". اما وظیفه می‌گوید که این آخرین اطلاعیه سازمان هواشناسی نبوده است: "ما روز یکشنبه نیز طی اطلاعیه شماره ۳۸، دوباره به مردم و مسئولان ذی‌ربط هشدار دادیم".

یکی از اولین چالش‌های مطرح شده در بحران پیش‌آمده چرایی غافلگیر شدن دستگاه‌های مربوط به مدیریت بحران بود. در همان ساعات اولیه وقوع سیل در جاده چالوس، صداو سیما با پخش گزارشی انگشت اتهام را به سوی سازمان هواشناسی نشانه رفت که پیش‌بینی درستی از وقوع طوفان و سیل نداشته است. سازمان آتش‌نشانی و اورژانس نیز در اولین واکنش‌هایشان از عدم خبررسانی هواشناسی گفتند

از سوی دیگر، دکتر احمد صادقی، رییس سازمان مدیریت بحران شهر تهران در گفت‌وگو با "اعتماد" با وجود تأیید دریافت اطلاعیه‌های سازمان هواشناسی گفت: "در این اطلاعیه صحبت از وزش باد تند شده ولی اشاره‌ای به سرعت آن نشده است. این اصطلاح تقریباً در اکثر گزارش‌های سازمان هواشناسی وجود دارد. بنابراین اگر بخواهیم با هر کلمه وزش باد تند، آماده‌باش اعلام کنیم که نمی‌شود". وی در پاسخ به این سؤال که بر اساس سایت بحران نیوز چرا ساعت ۹ شب، آماده‌باش برای تشکیل ستاد بحران داده‌اید، نیز گفت: "احتمالاً اشتباهی شده است واگر نه ما از همان دقایق ابتدایی وارد عمل شدیم و مشکلات آب گرفتگی، رفتن برق و... را کنترل کردیم". صادقی همچنین در مورد تعللی که درخصوص ورود به حادثه سیل کن رخ داد، گفت: "کن و سولقان در حیطه وظایف ستاد مدیریت بحران استان تهران و فرمانداری است. باید از آن‌ها سؤال کنید."
مجادله بر سر پیش‌بینی طوفان البته دیگر موضوع تازه‌ای نیست. سال گذشته نیز پس از آنکه طوفان ناگهانی تهران را درنوردید و جان چند شهروند را ستاند، این کشمکش برای مدتی ادامه داشت. عاقبت سازمان هواشناسی در پیشگاه مجلس شورای اسلامی و در جلسه‌ای که پشت درهای بسته توسط کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی برگزار شد، پارازیت‌ها را مانع اصلی پیش‌بینی دقیقِ وقوع و شدتِ طوفان خرداد ماه ۹۳ اعلام کرد. در این جلسه نهایتاً اعلام شد که: "سازمان هواشناسی با توجه به نویزهای موجود در هوا و اختلال در دستگاه‌های آن چندان مقصرنیست، اما درمورد تأخیر در اطلاع رسانی این سازمان مقصر بوده و باید پاسخگو باشد". وی افزود: "در نهایت مقرر شد تا به سازمان "تنظیم مقررات رادیویی" برای رفع نویزهای مربوطه تذکر داده شود و حمایت‌های لازم برای تجهیز امکانات ضروری برای اطلاع‌رسانی دراختیار سازمان هواشناسی قرار گیرد. این نظر از سوی مرکز پژوهش‌های مجلس نیز تأیید شده است". نماینده مردم سمیرم، همچنین در مورد ادامه‌ی روند پیگیری این پرونده از سوی این کمیسیون گفته بود: "طبق ماده ۳۱ و ۳۶ و همین طور آیین‌نامه داخلی مجلس، بخشی از گزارش که مربوط به حمایت از سازمان هواشناسی برای تجهیزآن است، برای تخصیص بودجه به کمیسیون مربوطه ارجاع خواهد شد و بخشی از آن که به معرفی و پیگرد مقصران این حادثه برمی‌گردد برای مراجع قضایی برای پیگیری ارسال خواهد شد". عضو کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی درپایان برپیگیری این پرونده از سوی این کمیسیون تا حصول نتیجه کامل خبرداد۱. پیگیری که البته نه رسانه‌ها، نه افکار عمومی و نه آسیب‌دیدگان حادثه جدید از حاصل آن اطلاعی ندارند.
مجادله بر سر پیش‌بینی طوفان البته دیگر موضوع تازه‌ای نیست. سال گذشته نیز پس از آنکه طوفان ناگهانی تهران را درنوردید و جان چند شهروند را ستاند، این کشمکش برای مدتی ادامه داشت


ریزشِ سالانه ناچیز، خشکسالی، جنگل‌زدایی و عاقبت سیل
بلایای طبیعی قدمتی به درازای تاریخِ طبیعی دارند، اما از زمان شکل‌گیری تمدن‌های انسانی، رشد فزاینده جمعیت، شهرنشینی و البته رشد فناوری‌های نوین، نحوه‌ی بروز این حوادث و مواجهه با آن‌ها دستخوش تحولاتی اساسی بوده است. در سال‌های اخیر با سرعت گرفتن روند گرمایش، تغییرات اقلیمی و آب‌وهوایی، خشکسالی و متأسفانه جنگل‌زدایی و بیابان‌زایی فزاینده که تا حد زیادی متأثر از عوامل انسانی بوده است، خطر و بیم بروز بلایای طبیعی به مرحله تازه‌ای گام گذاشته است. هشدارهایی که دائماً توسط سازمان‌های بین‌المللی اعلام می‌شود، حکایت از آن داردکه کشورها باید در برابر موج فزاینده آثار و بلایای ناشی از این تغییرات تجهیز شوند.
دانش محلی نیز همواره این موضوع را تأیید می‌کند که در زمانه‌ی خشکسالی، با بارش‌های دفعتی احتمال وقوع سیل بیش از زمان‌های دیگر است. به‌علاوه، کارشناسان اغلب بر این باورند که تخریب جنگل‌ها و ساخت‌وسازهای بی‌رویه از مواردی هستند که به وقوع سیل‌های مخرب و مرگ‌بار در شمال در کم‌تر از یک دهه گذشته دامن زده‌اند.

دانش محلی نیز همواره این موضوع را تأیید می‌کند که در زمانه‌ی خشکسالی، با بارش‌های دفعتی احتمال وقوع سیل بیش از زمان‌های دیگر است. به‌علاوه، کارشناسان اغلب بر این باورند که تخریب جنگل‌ها و ساخت‌وسازهای بی‌رویه از مواردی هستند که به وقوع سیل‌های مخرب و مرگ‌بار در شمال در کم‌تر از یک دهه گذشته دامن زده‌اند

هادی کیادلیری٬ دبیر انجمن جنگل‌بانی کشور٬ در گفت‌وگو با "ایلنا" با اشاره به سیل بهشهر آن را " قابل پیش‌بینی" خوانده و گفته بود: "ما پیش‌تر هشدار داده بودیم که وقتی جنگل‌های بالادست تخریب می‌شوند قدرت جنگل در مهار باران از بین می‌رود. وقتی شاخه‌ها و برگ‌های درختان به صورت انبوه و فشرده در کنار هم قرار دارند سایه‌بان ایجاد می‌کنند و این سایه‌بان‌ها جلوی ضربات باران به خاک را می‌گیرد و از جاری شدن آب جلوگیری می‌کند. همچنین برگ‌های درختان در سطح جنگل حکم اسفنج را دارند که آب را در خود نگهداری می‌کنند و متأسفانه وقتی درختان از بین می‌روند آب باران بدون آن‌که جذب خاک شود،روی آن راه می‌افتد"۲.
در کنار روند تأسف‌بار جنگل‌زدایی، مشکل عمده دیگر،بیابان‌زایی و خشک شدن یکی پس از دیگری تالاب‌ها و دریاچه‌ها و رودخانه‌ها در ایران است. معاون امور تالاب‌ها و پارک‌های ملیِ دفتر زیستگاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست با اعلام اینکه ۹۰ درصد دریاچه ارومیه خشک شده است گفت: "گرچه در سال‌های اخیر با خشکسالی های بسیاری مواجهیم اما دخالت‌های انسانی علت اصلی خشک شدن تالاب‌های کشور است"۳.
همین روند دلهره‌آور است که موج ریزگردها و طوفان‌های شن را روانه شهرهای ایران کرده است. روندی که علاوه بر مشکلات آنی، سلامت مردم را نیز در دراز مدت تهدید می‌کند.


گونه‌شناسی بلایای منطقه‌ای، و مقابله با عواملِ تسهیل کننده بلایای طبیعی
با تمامی این‌ها، اکتفا به ذکر مصیبت تنها نمکی است بر زخمِ فلات کهنسال ایران و ساکنانش. اما چه باید کرد؟دست کم تا آنجا که به بلایای طبیعی مربوط می‌شود، مطالعه و رصدِ دائم ویژگی‌های اقلیمی، جمعیت‌شناختی و زیرساختی هر شهر و منطقه‌ای از اهم واجبات است. لحاظ کردن الگوی تغییرات اقلیمی و آب‌وهوایی، و بررسی تاریخی حوادث و بلایای هر حوزه، می‌تواند آمادگی شهری، و منطقه‌ای را در برابر بروز حوادث احتمالی بالا ببرد. خصوصاً با تقویت هماهنگی دستگاه‌های مسئول و رسیدگی کننده به موضوع. به‌علاوه، با بررسی موارد رخداده در هر شهر یا منطقه‌ای می‌توان عوامل تشدید کننده‌ی خسارات انسانی و مادی آن را بررسی کرد و آسیب‌پذیرترها را برای مقابله با بلایای احتمالی تجهیز کرد.

دست کم تا آنجا که به بلایای طبیعی مربوط می‌شود، مطالعه و رصدِ دائم ویژگی‌های اقلیمی، جمعیت‌شناختی و زیرساختی هر شهر و منطقه‌ای از اهم واجبات است. لحاظ کردن الگوی تغییرات اقلیمی و آب‌وهوایی، و بررسی تاریخی حوادث و بلایای هر حوزه، می‌تواند آمادگی شهری، و منطقه‌ای را در برابر بروز حوادث احتمالی بالا ببرد

مسئله مهم دیگر، مواجهه صادقانه و فعالانه با عواملِ تسهیل کننده بلایای طبیعی است. مسئله تنها پیش‌بینی یک سیل، یا امدادرسانی به آسیب‌دیدگان نیست. باید به مصاف عوامل تشدید کننده بحران‌های اقلیمی و زیست محیطی رفت. دیر یا زود همگان خواهند دانست که بحران زیست محیطی فلاتِ ایران، در زندگی آن‌ها تأثیری چشمگیر و تعیین کننده خواهد داشت. پس چه بهتر که حکمرانان، تصمیم‌گیران، دانشگاهیان و فعالان حوزه‌های مدنی و اجتماعی به مقابله با عوامل انسانی این تحولاتِ مرگبار بروند. از ساخت‌وسازهای بی‌رویه، تبدیل جنگل‌ها به ویلاهای شخصی، تا رسیدگی به حاشیه نشینان در مناطق پرخطر، و مدیریتِ بی سامان حوزه‌های آبریز.
می‌توان گفت که دیر شده است؛ اما همیشه می‌توان با اراده، تعقل و مشارکت از وخامتِ ناگواری‌ها کاست.




1. http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2992626
2. http://zistboom.com/fa/news/7840/
3. http://www.khabaronline.ir/detail/442378


■ دسته‌بندی:  «محیط شهری»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها