شنبه ۳۰ خرداد ۹۴

شهرداری با اعتبار فرهنگی چه کرده است: ارزیابی یک گزارش

در ماهی که گذشت، سایت معماری نیوز گزارشی را در مورد نگاه شورای شهر تهران به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی شهرداری تهران منتشر کرد۱. فحوای این گزارش نارضایی این شورا از برنامه‌های فرهنگی شهرداری را بازتاب می‌داد. به گفته‌ی رئیس کمیسیون فرهنگی اجتماعی شورای شهر تهران بودجه‌ی سال ۹۴ معاونت فرهنگی و اجتماعی شهر تهران ۱ هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان است و بودجه‌ی سازمان فرهنگی هنری ۱۳۰ میلیارد تومان، که با ۲۰ میلیارد درآمدی که برای این سازمان پیش بینی شده نزدیک به ۱۵۰ میلیارد تومان خواهد شد. با این حساب مجموع بودجه‌ی فرهنگی، هنری و اجتماعی شهر تهران بیش از هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان خواهد شد.
در این گزارش، راه حل برای بهبودِ این وضعیت از جمله سپردنِ اختیار بیشتر به سازمان فرهنگی هنری دیده شده بود. راه حلی که با توجه به اینکه این سازمان از نظارت شورای شهر برکنار است، متناقض به شمار می‌رود. همچنین در این گزارش کمترین اشاره‌ای نمی‌شود به اینکه فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی شهر تهران در چارچوبِ معاونت‌ها، اداراتِ کل، سازمان‌هایی غیرانتفاعی و شرکت‌هایی خصوصی "ساماندهی" می‌شود. به این مطالب در پایان این ارزیابی اشاره خواهد شد. اینک نگاهی بیندازیم به سرفصل‌های اصلی گزارش.

فرهنگ در تهران صاحب ندارد: موازی کاری بلای فعالیت‌های فرهنگی
عبدالمقیم ناصحی، رییس کمیسیون اجتماعی شورای شهر تهران در گفتگو با خبرنگار مهر می‌گوید: "این انتقاد را که صد درصد فعالیت‌های فرهنگی شهرداری بی‌اثر بوده، نمی‌پذیرم. این‌که برخی از رفتارهای فرهنگی شهروندان تغییر نکرده است، نشان‌دهنده بی‌اثری کارهای فرهنگی نیست. مدیریت شهری کارهای اثرگذاری نیز داشته است اما در دراز مدت نمود پیدا می‌کند". وی در توضیح این موضوع یادآور می‌شود که "بخش اعظمی از بودجه شهرداری، صرف فعالیت‌های عمرانی می‌شود که زمان آغاز و پایان‌شان مشخص است و زود بازده هستند و مردم تأثیر آن را به طور مستقیم می‌بینند اما فعالیت فرهنگی، فعالیتی نیست که ملموس باشد و به چشم بیاید". او مشکل را در موازی‌کاری در حوزه فرهنگ را یکی از عوامل عدم موفقیت فعالیت‌های فرهنگی می‌داند و می‌گوید: "بودجه‌ی فرهنگ شش دانگ و یک کاسه نیست. مراکز مدیریت و سیاست‌گذاری در شهر تهران در حوزه‌ی فرهنگ زیاد است؛ از وزارت ارشاد، آموزش و پرورش، شورای عالی انقلاب فرهنگی، اوقاف، شورای شهر و شهرداری. این موازی‌کاری‌ها در برخی مواقع فعالیت‌های یکدیگر را خنثی می‌کنند. متاسفانه فرهنگ در تهران صاحب ندارد تا اگر برای بی‌اثر بودن یک کار فرهنگی پاسخ بخواهیم، سراغ همان مسئول فرهنگی برویم".

پیرهادی که یکی از منتقدان جدی فعالیت‌های فرهنگی مدیریت شهری است، متولی حوزه‌ی فرهنگ را خود مردم می‌داند و می‌گوید: "ما باید بسترسازی کنیم تا مردم خودشان کار فرهنگی و اجتماعی کنند. طی ده سال گذشته بالغ بر ۱۵ هزار میلیارد تومان بودجه فرهنگی و اجتماعی چه در حوزه عمرانی آن و چه در حوزه جاری و برنامه‌ای هزینه شده است، اما خروجی اثرگذاری نداشته است"


انتقاد از فعالیت‌های نمایشی
برخی از اعضا مانند محسن پیرهادی، عضو کمیسیون نظارت شورای شهر تهران چندان با این نظر موافق نیستند و دلیل کم‌اثر بودن فعالیت‌های فرهنگی و هنری شهرداری را تمرکز بر کارهای جشنواره‌ای و نمایشی می‌دانند. پیرهادی که یکی از منتقدان جدی فعالیت‌های فرهنگی مدیریت شهری است، متولی حوزه‌ی فرهنگ را خود مردم می‌داند و می‌گوید: "ما باید بسترسازی کنیم تا مردم خودشان کار فرهنگی و اجتماعی کنند. طی ده سال گذشته بالغ بر ۱۵ هزار میلیارد تومان بودجه فرهنگی و اجتماعی چه در حوزه عمرانی آن و چه در حوزه جاری و برنامه‌ای هزینه شده است، اما خروجی اثرگذاری نداشته است". وی با اشاره به تابستان سال‌های پیش و برگزاری ۳۷۴ جشن در روز جمعه، در قالب سامانه‌های نشاط درهر محله، تعطیلی آن‌ها ظرف دو سال و روی آوردن به جشنواره و چند سال در کل شهر جشنواره برگزار کردن، از تب داغ داشتن در اجرای برنامه‌های فرهنگی انتقاد کرد و گفت: "باید با شیب ملایم و متناسب با نیاز و مطالبات مردم، جشن برنامه ریزی و اجرا کرد". پیرهادی اظهار داشت: "در تکالیف اصلی نیز کارنامه‌ی قابل قبولی نداریم. سالانه هزاران میلیارد تومان بودجه فرهنگی و اجتماعی در شهر هزینه می‌شود، توانسته‌ایم تفکیک زباله از مبدأ را فرهنگ سازی کنیم؟ توانسته‌ایم در نگهداشت شهر در نظافت و نگهداری فضای سبز فرهنگ‌سازی کنیم؟ و قس علی هذا".


مشارکت مردمی: حلقه‌ی گمشده‌ی فعالیت فرهنگی
مشارکت مردم در برنامه‌های فرهنگی موضوعی است که پرویزسروری رییس کمیسیون نظارت هم بر آن تأکید دارد. او با اشاره به این‌که هر جا مردم ورود پیدا کرده‌اند، شاهد کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری بوده‌ایم، گفت: "این حضور و مشارکت نباید همایشی و نمایشی باشد، بلکه باید واقعاً مردم را دخیل و همراه کنیم". وی ادامه داد: "ما در زمینه‌ی فرهنگ‌سازی زندگی‌های شهری، عقب‌ماندگی‌های زیادی داریم. به طور مثال در موضوع پسماند هنوز نتوانسته‌ایم با فرهنگ‌سازی، پسماند را از یک هزینه به یک درآمد تبدیل کنیم و این درآمد در زندگی مردم نقش ایفا کند. در حالی که امروز ما داریم از جیب مردم برای جمع‌آوری زباله‌ها، فرهنگ‌سازی می‌کنیم. این موضوع در عرصه‌های مختلف شهر دیده می‌شود. به طور مثال بوستان‌های زیادی ساخته می‌شود اما به دلیل عدم استفاده‌ی مناسب، همین بوستان‌ها هزینه‌های زیادی را به شهر تحمیل می‌کنند". سروری با بیان اینکه جزایر فرهنگی در شهر هر کدام ساز خودشان را می‌زنند، گفت: "به دلیل همین مدیریت‌هاست که کار فرهنگی پرهزینه و کم بازده شده است".

به گفته‌ی رحمت الله حافظی رئیس کمیسیون سلامت شورا، مسئول مسائل فرهنگی شهر شهرداری نیست. مسائل فرهنگی شهر متولی دارد و شهرداری موظف است طبق قانون با سازمان‌ها و نهادهای اصلی فرهنگی همکاری و همراهی داشته باشد. متأسفانه در حال حاضر شهرداری خود را متولی اصلی می‌داند و چون کارهایی که در این حوزه انجام می‌شود صوری، تشریفاتی و ظاهرسازی است نتایج مورد انتظار به دست نمی‌آید


نقش هماهنگی شورای شهر
اثر گذاری فعالیت‌های فرهنگی شهری اما موافقانی هم دارد. به گفته‌ی مهدی چمران رئیس شورای شهر تهران، اثرگذاری فرهنگی شهرداری در شهر به اندازه‌ای است که در این حوزه وظیفه دارد. همه‌ی مسائل فرهنگی به شهرداری برنمی‌گردد. در مسائل فرهنگی شهرداری سهم کمتری نسبت به سایر نهادها دارد. در این میان شورا باید نقش هماهنگ کننده بین تمامی دستگاه‌های فرهنگی را داشته باشد. در شورای دوم خادم چنین کاری را کرد و شورای شهر به عنوان پارلمان شهری همه‌ی نهادهای فرهنگی مانند وزارت ارشاد، سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری و غیره را هماهنگ کرده و تلاش شد از موازی کاری‌ها جلوگیری شود.
گروهی دیگر نیزکم و بیش همین عقیده را دارند و معتقدند شهرداری نباید به حوزه فرهنگ ورود مستقیم داشته باشد و به جای تلاش برای ایفای نقش اصلی باید نقش حمایت کننده از نهادها و متولیان اصلی فرهنگ را ایفا کند. به گفته‌ی رحمت الله حافظی رئیس کمیسیون سلامت شورا، مسئول مسائل فرهنگی شهر شهرداری نیست. مسائل فرهنگی شهر متولی دارد و شهرداری موظف است طبق قانون با سازمان‌ها و نهادهای اصلی فرهنگی همکاری و همراهی داشته باشد. متأسفانه در حال حاضر شهرداری خود را متولی اصلی می‌داند و چون کارهایی که در این حوزه انجام می‌شود صوری، تشریفاتی و ظاهرسازی است نتایج مورد انتظار به دست نمی‌آید. باید شهرداری در نقش خود در حوزه فرهنگ بازنگری کند و ضمن حمایت، خود دخالتی نیز نداشته باشد تا اثربخشی در این حوزه افزایش پیدا کند. این عضو شورای شهر تهران با بیان اینکه برای تأثیر فرهنگی در بین مردم باید به میان آن‌ها رفت و مشکلات را از نگاه آن‌ها بررسی کرد گفت: "نباید برای مردم تصمیم گیری شود. تصمیم گیری پشت درهای بسته هیچ اثری در جامعه ندارد، زیرا اولویت مردم نیست. باید در دل محلات و مناطق تهران رفت تا اولویت‌ها را پیدا کرد. اولویت فرهنگی محله‌ها با هم متفاوت است باید براساس نیاز آن‌ها برنامه‌ریزی کرد.

در مجموع می‌توان گفت که ایرادات روشن‌هستند و اغلبِ کسانی که اظهار نظر کرده‌اند بر وجود موازی‌کاری و نقش کمرنگ مردم در ساماندهی فرهنگی شهر تأکید دارند. با اینهمه تنها چشم‌اندازی که به عنوان چشم‌انداز امیدوار کننده توسط رییس کمیسیون اجتماعی شورای شهر تهران مطرح می‌شود آن است که گویا به زودی فعالیت‌های فرهنگی از وظایف معاونت اجتماعی کاسته و در سازمان فرهنگی متمرکز شود


اثر فعالیت‌های فرهنگی جندین دهه طول می‌کشد
برخی معتقدند برای بررسی اثر بخشی و اصلاح رفتار شهروندی باید صبور بود. شهروندان تهرانی طی دهه‌های آینده شهروندانی متفاوتی با ساکنان فعلی تهران خواهند بود. از طرفداران این دیدگاه ابوالفضل قناعتی است. از دید او نمی‌توان به مقوله‌ی فرهنگی یک روزه و دو روزه نگاه کرد بلکه یک پروسه‌ی طولانی مدت است. مردم باید توصیه‌هایی را که به آن‌ها در حوزه فرهنگ می‌شود، در عمل مسئولان نیز مشاهده کنند و ببینند آیا با روحیات و فرهنگ آن‌ها هم‌خوانی دارد یا نه. اینکه امروز یک مدیر فرهنگی تغییر کند و ما فردا انتظار اصلاح امور فرهنگی را داشته باشیم، درست نیست. قناعتی تصریح کرد: "هیچ مدیری طی یکسال یا دو سال نمی‌تواند هیچ رویه‌ای را تغییر دهد. برای آنکه موضوعات فرهنگی اثرگذار شوند، باید چشم انداز ۲۰ ساله‌ی کشور را به عنوان چراغ راه در نظر گرفت و از سخنان و منویات مقام معظم رهبری تبعیت کرد. برخورد سلیقه‌ای ما را از اهدافمان دور می‌کند. در حوزه‌ی فرهنگ و فعالیت‌های شهری باید اجرای برنامه پنج ساله در دستور کار قرار گیرد".


کدام چشم انداز؟

به این اعتبار روشن است که سهم نظارتی شورای شهر بر سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران که قرار است بیش‌از پیش متولیِ امور فرهنگی شهر شود بسیار نازل است

در مجموع می‌توان گفت که ایرادات روشن‌هستند و اغلبِ کسانی که اظهار نظر کرده‌اند بر وجود موازی‌کاری و نقش کمرنگ مردم در ساماندهی فرهنگی شهر تأکید دارند. با اینهمه تنها چشم‌اندازی که به عنوان چشم‌انداز امیدوار کننده توسط رییس کمیسیون اجتماعی شورای شهر تهران مطرح می‌شود آن است که گویا به زودی فعالیت‌های فرهنگی از وظایف معاونت اجتماعی کاسته و در سازمان فرهنگی متمرکز شود. وی ابراز امیدواری می‌کند که این تصمیم بتواند تا حد زیادی در راستای یکپارچه کردن مدیریت فرهنگی شهر و بالا بردن ضریب اثرگذاری سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های فرهنگی مؤثر باشد.


راه حل یا پاک کردنِ صورت مسئله؟

گُلِ سرسبد چارت سازمانی شهرداری اما بدون تردید شرکت توسعه فضاهای فرهنگی است. این شرکت در سال ۱۳۷۲ با شماره ۹۸۶۹۵ در اداره ثبت شرکت‌ها به ثبت رسید، سرمایه ثبتی شرکت ۱۰۰.۰۰۰.۰۰۰ ریال بوده که اخیراً پیشنهاد افزایش سرمایه به مجمع محترم ارائه شده است . در کنار آرم این شرکت خصوصی که حتی غیرانتفاعی هم تعریف نشده‌است، نام و نه حتی آرم شهرداری تهران به چشم می‌خورد

طبق اساسنامه‌اش، سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران سازمانی است با تابعیت ایرانی، عمومی و غیردولتی، مستقل و واجد شخصیت حقوقی که تحت ارکان هیأت امنا و هیأت مدیره فعالیت می‌کند. در تاریخ ۱۱/۹/۱۳۷۵ (تاریخ آگهی تأسیس سازمان در روزنامه رسمی) این سازمان به‌عنوان یکی از سازمان‌های وابسته به شهرداری تهران رسمیت یافت. رییس سازمان توسط هیأت امنا انتخاب و حکم او توسط شهردار تهران صادر می‌شود. یکی از راه‌های اصلی تأمین بودجه سالانه سازمان، بنا به‌تصویب مجلس شورای اسلامی، ۴% درصد درآمد وصولی شهرداری تهران است. هیأت امنا، عالی‌ترین مرجع سیاستگذاری و تعیین خط‌مشی سازمان است که تمامی مساعی و تلاش خود را در پیشبرد اهداف و اولویت‌های موضوعی سازمان مبذول خواهد داشت. هیئت مدیره نیز تصمیمات اجرائی را اتخاذ می‌کند۲. به این اعتبار روشن است که سهم نظارتی شورای شهر بر سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران که قرار است بیش‌از پیش متولیِ امور فرهنگی شهر شود بسیار نازل است. این سازمان در درجه‌ی اول به هیئت امنایش حساب پس می‌دهد و به صِرف آنکه وابسته به شهرداری است نمی‌توان امیدوار بود که شورای شهر بتواند بر کارکرد آن نظارت لازم را داشته باشد.
البته مشکل نظارتی فقط به این سازمان که بیرون از شهرداری تأسیس و سپس به وی واگذار شد ندارد. هم اکنون در چارت سازمانی شهرداری بسیاری سازمان‌ها تعریف شده‌اند که به علت اساسنامه‌شان مسئولیتی دوگانه دارند: در قبال هیئت مدیره و در قبال شهرداری. به عنوان مشتی نمونه‌ی خروار می‌توان به سازمان ورزش شهرداری تهران اشاره کرد. به ادعای سایتِ این سازمان، در سال ۱۳۸۸به دلیل گستردگی و حجم بالای فعالیت‌های ورزشی شهرداری تهران و تحت پوشش قراردادن تعداد بسیار زیادی از شهروندان و به منظور یکپارچگی و ایجاد وحدت رویه در ارائه خدمات ورزشی و تفریحی و افزایش کارایی و اثر بخشی سازمانی، اداره کل تربیت بدنی که مسئول برگزاری فعالیت‌های ورزشی و تفریحی بود و شرکت فرهنگی ورزشی شهر که مدیریت بهره‌برداری مجموعه‌های ورزشی شهرداری را برعهده داشت ، ادغام شده و سازمان ورزش شهراری تهران تشکیل شد. اما این سازمان مطابق اساسنامه‌اش (مصوب شورای اسلامی شهر تهران در تاریخ ۱۴/۰۷/۱۳۸۸و ابلاغ شهردار محترم تهران در تاریخ ۰۳/۰۹/۱۳۸۸به شماره ۶۳۶۰۶۸/۸۸۱۰)سازمانی است غیرانتفاعی و وابسته به شهرداری۳.

به نظر می‌رسد که در کنار پیشنهاداتی که همگی به نوعی به سلب مسئولیت از شورای شهر می‌انجامند و به پاک کردنِ صورت مسئله‌ی مشکلات فرهنگی و اجتماعیِ شهر تهران شبیه هستند، چارت سازمانیِ شهرداری تهران در این حوزه مورد ارزیابی انتقادی قرار گیرد تا شاید بتوان به راهکارهایی برای تقویت وجه نظارتی و مشارکتی مردم –مستقیم و غیرمستقیم- در این زمینه دست یافت

گُلِ سرسبد چارت سازمانی شهرداری اما بدون تردید شرکت توسعه فضاهای فرهنگی است. این شرکت در سال ۱۳۷۲ با شماره ۹۸۶۹۵ در اداره ثبت شرکت‌ها به ثبت رسید، سرمایه ثبتی شرکت ۱۰۰.۰۰۰.۰۰۰ ریال بوده که اخیراً پیشنهاد افزایش سرمایه به مجمع محترم ارائه شده است۴. در کنار آرم این شرکت خصوصی که حتی غیرانتفاعی هم تعریف نشده‌است، نام و نه حتی آرم شهرداری تهران به چشم می‌خورد.
در نوشته‌ای که سایت معماری نیوز در اوایل سال گذشته به همین موضوع یعنی هدر رفتن بودجه‌ی فرهنگی شهر اختصاص داده بود، برای جلوگیری از "حیف و میلِ بودجه‌ها" و اینکه چرا "شورای شهری‌ها به این وضعیت رسیدگی نمی‌کنند" نوشته شده بود که "شاید اگر همه بودجه‌های فرهنگی در اختیار متولی اصلی آن یعنی وزارت ارشاد بود می‌شد به نوعی برنامه‌ریزی فرهنگی کرد که مؤثرتر باشد"۵. به نظر می‌رسد که در کنار پیشنهاداتی که همگی به نوعی به سلب مسئولیت از شورای شهر می‌انجامند و به پاک کردنِ صورت مسئله‌ی مشکلات فرهنگی و اجتماعیِ شهر تهران شبیه هستند، چارت سازمانیِ شهرداری تهران در این حوزه مورد ارزیابی انتقادی قرار گیرد تا شاید بتوان به راهکارهایی برای تقویت وجه نظارتی و مشارکتی مردم –مستقیم و غیرمستقیم- در این زمینه دست یافت.




1. http://memarinews.com/vdcgyq9x.ak9tq4prra.html
2. http://www.farhangsara.ir/دربارهسازمان.aspx
3. http://www.hamshahrionline.ir/details/256147/City/cityoranizations
4. http://docec.com/AboutUs.aspx
5. http://memarinews.com/vdcgz39x.ak9zy4prra.html


■ دسته‌بندی:  «طرح و برنامه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها