دوشنبه ۱۱ خرداد ۹۴

بازار کار آنلاین: بخش نوظهور اقتصاد غیررسمی

نسترن صارمی

بسیار گفته می‌شود که تکنولوژی ماهیت مشاغل و نحوه‌ی انجام آنها را دگرگون کرده است؛ اما شاید بخش کمتر دیده شده‌ی این موضوع، نقش تکنولوژی در رونق گرفتن بازارهای کار و اقتصاد غیررسمی است. به شکل سنتی، بازارهای کار غیررسمی را بازارهایی توصیف می‌کنند که بیرون از بازار معمول مبتنی بر قرارداد و مقررات فعالیت می‌کنند. و کارکنان‌شان را هم اغلب کارگران کم‌مهارت تشکیل می‌دهند؛ نظیر کارگران روزمزد، فروشندگان دوره‌گرد، تا فعالیت‌های اقتصادی غیرقانونی دیگری که بسیاری‌شان جُرم محسوب می‌شوند.
اما امروز دسترسی به کامپیوترهای شخصی، تبلت‌ها و گوشی‌های تلفن هوشمند، و مهمتر از آن شبکه‌های ارتباطی گوناگون، امکان‌های گسترده‌تری از این نوع اقتصاد را به روی افراد ماهرتر گشوده است. مشاغل و تجارت‌های خُردی و افراد مختلفی که با کمترین سرمایه اولیه به این چرخه می‌پیوندند.
اندازه‌گیری و تخمین مقدار بخش اقتصاد غیررسمی همواره کاری دشوار است و همچنین تخمین ساعات کار و میزان درآمد افرادی که به این کارها مشغول هستند. اما حضور صدها و هزاران نفر در این بازارِ کار غیررسمی نشان می‌دهد که این بخش آن قدر هست که رقم مجموع تولید، اشتغال و بهره‌وری را تحت تأثیر قرار دهد.

ارقام جهانی چه می‌گویند؟
در وضعیت رکود اقتصادی، تجارت‌های خُرد و آنلاین در سرتاسر دنیا رشد چشمگیری پیدا کرده‌اند؛ در امریکا با افزایش قیمت سوخت، هر روز امریکایی‌های بیشتری هستند که ترجیح می‌دهند به جای پرداخت هزینه حمل‌ونقل، به صورت آنلاین خرید کنند. چیزی نزدیک به ۹۰ درصد امریکایی‌ها به همین دلیل عادت خرید از مراکز خرید را تغییر داده‌اند.

در وضعیت رکود اقتصادی، تجارت‌های خُرد و آنلاین در سرتاسر دنیا رشد چشمگیری پیدا کرده‌اند؛ در امریکا با افزایش قیمت سوخت، هر روز امریکایی‌های بیشتری هستند که ترجیح می‌دهند به جای پرداخت هزینه حمل‌ونقل، به صورت آنلاین خرید کنند. چیزی نزدیک به ۹۰ درصد امریکایی‌ها به همین دلیل عادت خرید از مراکز خرید را تغییر داده‌اند

پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۰، یعنی تنها ۵ سال دیگر، ۴۰% از امریکایی‌ها به صورت خویش‌فرما فعالیت کنند. بسیاری از این افراد نیازمند دسترسی آسان و ارزان قیمت به فضاهایی برای فعالیت اقتصادی‌شان هستند؛ مثلاً محلی برای آشپزی، تولیدات دکوراسیون خانگی یا انواع و اقسام کارهای دیگر. این روزها فوروم‌های آنلاینی بوجود آمده‌اند که به افراد کمک می‌کنند تا فضاهایی مناسب و به صرفه برای فعالیت‌های‌شان پیدا کنند. به‌علاوه در برخی از این برنامه‌ها افراد می‌توانند تولیدات‌شان را معرفی کنند، یا مکان‌های موقتی برای نمایش برند تازه خودشان و رونق دادن به تجارت‌شان دست‌وپا کنند. درواقع این فوروم‌های آنلاین جزء برنامه‌هایی هستند که از آن طریق می‌توان راه ورود بخشی از اقتصاد غیر رسمی، به چرخه اقتصاد رسمی را فراهم آورد.
بخش عمده‌ای از خدمات و ساعات کار انجام شده در بخش غیررسمی در محاسبات دولت‌ها حاضر نیست. محصولات و خدمات این دسته از کارکن‌ها، دو بخش عمده را دربرمی‌گیرد: دسته اول ارایه دهندگان محصولات دیجیتال نظیر تولیدکنندگان اپلیکیشن‌ها، برنامه‌نویسان، طراحان وب، بازی و دیگر انواع خدمات دیجیتال هستند. هزاران نویسنده، کتاب‌های دیجیتال‌شان را در سراسر جهان روی وبسایت آمازون به فروش می‌رسانند؛ و از تولیدات عکس، تبلیغات، کلیپ، خدمات صوتی و تصویری، تا سرگرمی‌ها در این محیط امرار معاش می‌کنند.
حتی بازارهای هنری آنلاین هم در سطوح مختلف فعالیت گسترده‌ای دارند؛ به خصوص در مورد جوان‌ترها، با برداشتن موانع بازارهای معمول از سر آنها، هنرمندان و مشتریان آنها را به آسانی گرد هم می‌آورند. تنها در سایت "ایزتوک‌فوتو"۱ عکاسان آزاد توانسته‌اند مجموعاً هفته‌ای تا ۱.۹ میلیون دلار درآمد داشته باشند؛ که در مقایسه با درآمد عکاسان در بخش رسمی مبلغی قابل توجه است. همچنین کارکنان آزادی که برای انجام کارهای جزیی و موقتی در سایت‌هایی نظیر "گورو دات‌کام"، "اُدسک دات‌کام" و "فری‌لنسر دات‌کام۲" ثبت نام کرده‌اند از مرز چند میلیون نفر فراتر می‌رود.
دسته دوم، کسانی هستند که از محیط آنلاین و و شبکه‌های اجتماعی برای ارتباط گیری با مشتریان‌شان استفاده می‌کنند درراستای فروش کالاها و خدمات غیر دیجیتال‌شان. این موارد از تولیدات دستی، محصولات غذایی تا توزیع کالاهای ضروری را دربرمی‌گیرد. برخی از این مشاغل آنلاین از الگویی پیروی می‌کنند که تا حد زیادی شبیه به آن چیزی است که به طور سنتی تحت عنوان فروشندگان خیابانی می‌شناسیم یا پیشه‌ورانی که به فروش خُرد محصولات یا خدمات خود به صورت مستقیم به مصرف کنندگان می‌پردازند. آنچه این تجارت‌های خرد جدید را از الگوی سنتی آن متمایز می‌کنند امکانات بسیار گسترده‌تری است که تکنولوژی برای ارتباط با مشتریان در اختیار این دسته از کارکن‌ها قرار می‌دهد و درواقع باعث می‌شود که برای مشتری‌یابی از سطح همسایگی خود فراتر بروند.
برخی از این مشاغل آنلاین از الگویی پیروی می‌کنند که تا حد زیادی شبیه به آن چیزی است که به طور سنتی تحت عنوان فروشندگان خیابانی می‌شناسیم یا پیشه‌ورانی که به فروش خُرد محصولات یا خدمات خود به صورت مستقیم به مصرف کنندگان می‌پردازند

مشاغل شایسته در بازارهای غیررسمی
دلایل مختلفی برای اهمیت پرداختن به این بازارهای غیررسمی تازه وجود دارد؛ یک دلیل آن که معلوم شود آیا آمار و ارقام دولتی که رشد اقتصادی و وضعیت اشتغال و درآمدها را اندازه‌گیری می‌کنند، این تحولات را لحاظ کرده‌اند یا نه؟ دلیل دوم، توجه کردن به این مشاغل خرد، از منظری گسترده‌تر در مورد تأمین آسایش فرد کارکن است، چه چیز باعث می‌شود فرد شرایط کار بدون قرارداد، مقررات و مزایای آن را به یک شغل معمولی ترجیح بدهد؟ و نکته دیگر، این نوع مشاغل برای کدام گروه سنی و جمعیتی جذاب‌تر است؟ آیا دسترسی به تکنولوژی‌های جدید گروه‌های جمعیتی فعال در بخش اقتصاد غیررسمی را متحول ساخته است؟ تمامی این اطلاعات برای سیاست‌گذاری، وضع مقررات، محدودیت‌ها یا فراهم آوردن تسهیلات احتمالی ضروری به نظر می‌رسد.
اقتصاددانان مدت‌ها رابطه‌ای منفی میان بخش غیررسمی و رشد تولید ناخالص ملی برقرار می‌کردند. دلالت این تحلیل آکادمیک برای بخش سیاست‌گذار این بود که برای ارتقای رشد تولید ناخاص ملی و افزایش مالیات باید نهادهای حکومتی را ارتقا داد و کار را به سمت بخش رسمی هدایت کرد. اما رشد مشاغل خُرد و تکنولوژی محور، می‌تواند این رابطه را تغییر بدهد. برخی از مطالعات اخیر رابطه مثبتی میان رشد تولید ناخالص ملی و اندازه بخش غیررسمی برقرار کرده‌اند. برخی دولت‌ها حتی به‌رغم از دست دادن مالیات و نظارت بر درآمدها، ترجیح می‌دهند بازار غیررسمی کار را حمایت کنند. در برخی کشورهای دیگر، دولت‌ها ترجیح می‌دهند تا برای جلوگیری از کاهش درآمدها و نیز خسارات وارده به کارگران و مصرف‌کنندگان، این بازارها را تا جای ممکن از بین ببرند، یا تحت مقررات درآوردند.
رویکردی که سیاست‌گذاران اتخاذ می‌کنند تا حد زیادی به درک آنان از ماهیت بخش غیررسمی بستگی خواهد داشت؛ این که چه اندازه بزرگ است، چه گروه‌هایی از جمعیت را بیش از دیگران دربرمی‌گیرد، و چه صنایع یا مشاغلی را پوشش می‌دهد و اینکه به چه دلایلی این معاملات و فعالیت‌های اقتصادی درعوض بازارهای رسمی، در بخش غیررسمی صورت می‌گیرند.
رویکردی که سیاست‌گذاران اتخاذ می‌کنند تا حد زیادی به درک آنان از ماهیت بخش غیررسمی بستگی خواهد داشت؛ این که چه اندازه بزرگ است، چه گروه‌هایی از جمعیت را بیش از دیگران دربرمی‌گیرد، و چه صنایع یا مشاغلی را پوشش می‌دهد و اینکه به چه دلایلی این معاملات و فعالیت‌های اقتصادی درعوض بازارهای رسمی، در بخش غیررسمی صورت می‌گیرند

اپلیکیشن‌های موبایل و شبکه‌های اجتماعی در توزیع سرمایه نیز به‌کار گرفته می‌شوند، مانند مواردی چون پیدا کردن محل اقامت مسافران یا وسیله حمل‌ونقل برای سفر. وبسایت اِیربی‌ان‌بی۳ که از سال ۲۰۰۸ راه‌اندازی شده است، به صاحبان منازل این امکان را می‌دهد تا در زمانی که به سفر می‌روند، خانه خالی خود را به مسافرینی که از شهرشان بازدید می‌کنند، اجاره دهند و از این طریق کسب درآمدی داشته باشند. سایت‌های دیگری مانند اوبر۴ یا لیفت۵ به کسانی که از شهری به شهر دیگر سفر می‌کنند و در خودرو خود جای خالی دارند، این امکان را می‌دهند تا با درست کردن یک صفحه شخصی در سایت، به دنبال همسفر بگردند و به این ترتیب پولی نیز دربیاورند. بدین‌ترتیب قسمی "اقتصاد شراکتی" هر روزه بیشتر جای خود را در زندگی روزمره ما باز می‌کند.
نهادهای حکومت محلی نیز در بعضی کشورها با بهره‌گیری از برنامه‌ریزی استرات‍‍ژیک،‌ جلب مشارکت شهروندی، استفاده از تکنولوژی‌های خلاق مسیر رشد اقتصاد محلی را فراهم می‌آورند. فوروم‌های آنلاین شهری، به دولت‌های محلی کمک می‌کنند تا شیوه ارائه خدمت را در راستای بهره‌وری مؤثر جامعه محلی‌شان متحول کنند. پروژه‌ی "آکسلا"۶ در امریکا از این دست است. پاپ‌آپ‌استرها۷ در گوشه و کنار جهان همین مسیر را دنبال می‌کنند: گردهم‌آوردن افراد به صورت آنلاین و آفلاین و تسهیل روزافزون خوداشتغالی برای آنان، که معمولا با حداقل سرمایه اولیه صورت می‌گیرد. مثلا، تِک‌سیتی یوکی۸، یک سازمان شبه-دولتی دیگر در لندن است که امکانات و مشوق‌هایی برای گسترش، رشد و آموزش صنایع دیجیتال در بریتانیا فراهم می‌آورد.
در ایران هم این روزها علاوه بر وبسایت‌هایی که نوعی بازارهای رسمی تجاری به شمار می‌روند، مشاغل و تجارت‌های خُرد جای‌شان را میان کاربران اپلیکیشن‌ها و شبکه‌های اجتماعی باز کرده است. از فروش محصولات تولیدی خودِ افراد تا ایجاد شبکه‌های توزیع، و حتی واردات کالا در مقیاس‌های کوچک

پویایی بازار کار آنلاین در ایران
در ایران هم این روزها علاوه بر وبسایت‌هایی که نوعی بازارهای رسمی تجاری به شمار می‌روند، مشاغل و تجارت‌های خُرد جای‌شان را میان کاربران اپلیکیشن‌ها و شبکه‌های اجتماعی باز کرده است. از فروش محصولات تولیدی خودِ افراد تا ایجاد شبکه‌های توزیع، و حتی واردات کالا در مقیاس‌های کوچک. در مورد ارائه دیگر انواع خدمات نیز با حذف واسطه‌ها و در شرایط رکود اقتصادی، بسیاری از تحصیل‌کرده‌ها نیز با بهره‌گیری از امکانات ارتباطی این شبکه‌ها به کسب درآمد می‌پردازند. جالب آنکه شاید بتوان ادعا کرد که زنان بخش عمده‌ای از این کارکن‌ها و مشتریان را تشکیل داده‌اند. انعطاف‌پذیری این شیوه از خود اشتغالی و نیز به بازار آمدن گوشی‌های هوشمند تلفن همراه با قیمت‌های مقرون به صرفه، ناگهان شمار زیادی از زنان را به جامعه کاربری فضای آنلاین و شبکه‌های آنلاین وارد کرد. به‌علاوه، در فضای وب فارسی، فوروم‌های آنلاینی وجود دارد که کاربران آن عمدتاً زنان هستند، و از آن طریق شبکه‌های امن مراودات اقتصادی خود را گسترش داده‌اند. نکته جالب دیگر اینکه اینترنت امکانات آموزشی رایگانی در اختیار قرار می‌دهد که آن دسته از کاربران ماهرتر که می‌توانند از دامنه بیشتری از این اطلاعات بهره بگیرند را عملاً قادر می‌سازد از تمام سطوح آموزشی از تولید گرفته تا دیگر امور تجارت یک کالا، بدون کوچک‌ترین هزینه‌ای برخوردار شوند. بدین ترتیب بسیاری از افراد کم مهارت یا ماهری که از آمار رسمی اشتغال بیرون مانده‌اند و امیدی نیز به اشتغال‌زایی بازار کار رسمی ندارند، دست به کار شده و در این بخش نوظهور اقتصاد غیررسمی مشغول کسب درآمد شده‌اند.
در ایران رویکرد رسمی به بخش غیررسمی اغلب منفی و حتی قهری است. این در حالی است که در سال‌های اخیر به دلیل رکود اقتصادی هم بخش سنتی اقتصاد غیررسمی با گسترش مواجه بوده و هم صورت‌های تازه‌ای، چنانکه ذکر آن رفت، به این بخش افزوده شده است.
بررسی دقیق دامنه و کیفیت و ویژگی‌های این بخش در وهله اول برای اتخاذ هرگونه رویکردی نسبت بدین بخش رو به گسترش اقتصاد ضروری می‌نماید. دوم، این ارزیابی می‌تواند چشم‌اندازی برای سیاست‌گذاری واقع‌بینانه در این حوزه بدست دهد. شیوه‌های متفاوت مشارکت گروه‌های سنی، جنسیتی و اجتماعی در بخش غیررسمی حاوی نکات تعیین کننده‌ای برای برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران است.
توجه به این شیوه‌های خودانگیخته اقتصادی، اجتماعی علاوه بر تدقیق ارزیابی‌های اقتصادی کشور، می‌تواند فهم درست‌تری از الگوهای کارآمد رفاه و اشتغال متناسب با گروه‌های اجتماعی گوناگون جامعه را بوجود بیاورد. فهمی که بدون آن برنامه‌ریزی عملا ناممکن خواهد بود

رجوع به تجربه دیگر کشورها می‌تواند الگوهای کارآمدی درخصوص چگونگی بهره‌گیری از این شبکه‌های اجتماعی برای رونق اقتصادی در اختیار قرار دهد. نکته دیگر آنکه، اگرچه گروه‌های اجتماعی محروم‌تر و کم‌مهارت‌تر به این شیوه‌های نوین اقتصادی دسترسی نداشته باشند، اما رشد تجارت آنلاین به خوبی نشان می‌دهد که اقتصاد غیررسمی درواقع چیزی نیست جز روش‌هایی که افراد یک جامعه برای "تدبیر منزل" خود پیگیری یا ابداع می‌کنند. به‌رسمیت نشناختن و رسیدگی نکردن به انواع این شیوه‌ها تنها به یک چیز خواهد انجامید: بی اطلاعی نهادهای حکمران و مسئول از اولیه‌ترین داده‌های اقتصادی و اجتماعی جامعه، که در نهایت به برنامه‌ریزی‌های نامتناسب و ناکارآمد و اتلاف هزینه‌های پیش‌بینی شده در این حوزه‌ها منجر خواهد شد.
توجه به این شیوه‌های خودانگیخته اقتصادی، اجتماعی علاوه بر تدقیق ارزیابی‌های اقتصادی کشور، می‌تواند فهم درست‌تری از الگوهای کارآمد رفاه و اشتغال متناسب با گروه‌های اجتماعی گوناگون جامعه را بوجود بیاورد. فهمی که بدون آن برنامه‌ریزی عملا ناممکن خواهد بود.

منابع:

Robert D. Mohr & Cindy Zoghi, Micro-Economies: The Economics of Informal Micro-Jobs, US Bureau of Labor Statistics, University of New Hampshire,October ۲۰۱۳
Julie Lein & Clara Brener, “Formalizing the informal economy and online solutions for offline makers”, http://consciousmagazine.co/formalizing-the-informal-economy/
Melissa Campanelli, “Starting an Online Business in a Down Economy”,
www. Entrepreneur. com
مشاغل نوین، روی خوش سکه، ترجمه محیا کربلایی، دنیای اقتصاد
http://www.donya-e-eqtesad.com/news/۸۵۴۵۳۳/




1. istockphoto
2. guru.com, odesk.com, freelancer.com
3. Airbnb
4. Uber
5. Lyft
6. accela
7. Popupsters
8. Tech City UK


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها