شنبه ۹ خرداد ۹۴

تبدیل زندان اوین به پارک: از آرزو تا واقعیت

یادداشت تحریریه

این روزها خبری در رسانه‌ها می‌گردد مبنی بر آن که شهردار تهران، موافقت قوه‌ی قضاییه را برای تبدیل زندان اوین به پارک جلب کرده است. خبری که حسی دوگانه در خوانندگان برجای می‌گذارد: شهردار تهران از کمبود سرانه‌ی فضای سبز حرف می‌زند و برخی رسانه‌ها از تحقق آرزوی آیت‌الله طالقانی در روزهای پیروزی انقلاب: آرزوی برچیده شدنِ زندان اوین، با تمام دلالت‌های سیاسی و تاریخی‌اش. به بررسی تحقق آن آرزو در پایان نوشته خواهیم پرداخت. اما در آغاز می‌توان پاسخ به این پرسش را بررسی کرد که این طرح در صورت اجرا، با محله‌ی اوین، دار و درخت و ساکنان آن حوالی چه خواهد کرد؟


محله‌ی اوین و فضای سبز
محله‌ی اوین، همواره به خوش آب‌وهوا بودن شهرت داشته‌است، و علت شکل‌گیری آن به صورت محله نیز احتمالاً همین بوده است. اوین در حاشیه‌ی رودخانه شکل گرفت و گسترش یافت. وجود یک چنار قدیمی که گفته می‌شود ۱۴۰۰ سال سن دارد باعث شد تا نام قسمتی از این محل به پاچنار معروف شود. نهرهای قدیمی پاچنار، ۵ باب مسجد، ۳ باب گورستان، ۳رشته قنات، وجود بیش از ۴۰ قطعه باغ بزرگ قدیمی که در برخی از آن‌ها بناهای قدیمی وجود دارد از دیگر دلائل قدمت اوین محسوب می‌شود. باغ‌های قدیمی اوین و به‌ویژه خط سبز درختان چنار دویست ساله که در حاشیه نهر عمومی از پاچنار اوین تا دربند و درکه به طول تقریبی دو کیلومتر ریه تنفسی تهران به شمار می‌روند. ساختمان جمعیتی این محله تا ۵۰ سال قبل مردمان بومی بودند ولی به دلیل تصرف زمین‌ها و تأسیس کانون‌های اشتغال اعم از فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، توریستی، رسانه‌ای، تفریحی و تفرجی و نیاز به تخصص‌های مختلف شغلی، مهاجرین متفاوتی را در این محل اسکان داد.

در چند سال گذشته اوین نیز مانند باقی محلات منطقه‌ی یک و دو تهران – یعنی همان مناطقی که عباس جدیدی عضو شورای شهر تهران، آن‌ها را تأمین کننده درآمد تهران می‌داند، شاهد بیشترین تخریب باغات و تغییر کاربری‌ها بوده است. اینک و به‌ناگاه شهرداری به این فکر افتاده که با انتقال زندان اوین برای این منطقه فضای سبز ایجاد کند

در چند سال گذشته اوین نیز مانند باقی محلات منطقه‌ی یک و دو تهران – یعنی همان مناطقی که عباس جدیدی عضو شورای شهر تهران، آن‌ها را تأمین کننده درآمد تهران می‌داند-۱، شاهد بیشترین تخریب باغات و تغییر کاربری‌ها بوده است. اینک و به‌ناگاه شهرداری به این فکر افتاده که با انتقال زندان اوین برای این منطقه فضای سبز ایجاد کند.
نگاهی به سایر پروژه‌های شهرداری در سال‌های اخیر و در زمین‌های مشابه می‌تواند در یافتنِ پاسخ به پرسش از عاقبت برچیده شدنِ زندان اوین و تملک زمین‌های آن توسط شهرداری ما را یاری کند. شهرداری تهران علاوه بر پروژه‌ی تبدیل زندان اوین به پارک در این سال‌ها پروژه رود-دره‌ی درکه-اوین را کلید زده است. طرحی گردشگری که در سال‌های اخیر نمونه‌هایش در دیگر رود دره‌های تهران نظیر پونک اجرا شده است.
علاوه بر ملاحظات زیست محیطی در خصوص تخریب تنوع گیاهی رود-دره‌هایی که به مکان‌های گردشگری تبدیل می‌شوند و از سوی متخصصین مورد انتقاد قرار گرفته، اجرای "جهادی" این پروژه‌ها مسائل ریز و درشت دیگری را نیز در پی داشته است، از جمله درگیری شهرداری تهران با ساکنان محدوده‌ی این پروژه.
شهرداری به ساکنان محله‌ی اسلام آباد (محله‌ای مشرف به آتی‌ساز و دره اوین) اولتیماتوم داده تا محله را ترک کنند و ملک‌هایشان را زیر قیمت واگذار کنند، درحالی که برخی از این خانواده‌ها بین ۴۰ تا ۶۰ سال سابقه سکونت در محل را دارند و خانه‌هایشان نیز بعد از انقلاب از سند رسمی مالکیت برخوردار است. با وجود پیگیرهای و درخواست‌های فراوان ساکنان این محله از مجلس شورای اسلامی، شهرداری به نامه نگاری‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، کمیسیون اصل نود مجلس، مجمع نمایندگان مجلس استان تهران، رئیس کمیسیون عمران مجلس برای رفع مشکل ساکنان این منطقه، عملاً توجهی نکرد و حتی قالیباف به نامه آیت الله مهدوی کنی رئیس مجلس خبرگان رهبری بی اعتنا ماند و آن را بدون پاسخ گذاشت. علاوه بر آن، به گفته‌ی سایت "رسانه تحلیلی خبری نما"، شهرداری طی این سال‌ها بیکار ننشست و شبانه با ریختن نفت وگازوئیل پای درختان صدساله آن‌ها را خشک کرد که نهایتاً به قطع این درختان منجر شد۲. پرسش آن است که چگونه شهرداری‌ای که بخش جنوبی دره‌ی اوین را علیرغم مخالفت‌ها و اعتراضات از سکنه و فضای سبز طبیعی و قدیمی‌اش تخلیه می‌کند، به فکر افتاده که بخش دیگری از همین محله را –یعنی بخش شمالی آن را- به فضای سبز تبدیل کند؟
پرسش آن است که چگونه شهرداری‌ای که بخش جنوبی دره‌ی اوین را علیرغم مخالفت‌ها و اعتراضات از سکنه و فضای سبز طبیعی و قدیمی‌اش تخلیه می‌کند، به فکر افتاده که بخش دیگری از همین محله را –یعنی بخش شمالی آن را- به فضای سبز تبدیل کند؟

علاوه بر این، آنچه به طور مشخص بازگو می‌شود آن است که قرار است "بخشی از زندان اوین به پارک تبدیل شود" و هیچ کجا از کاربری سایر زمین‌های زندان، سطح اشغال و غیره صحبتی نبوده‌است. بدین ترتیب معلوم نیست که این جابجایی و تملک مهم با چه شرایطی صورت خواهد پذیرفت. آیا این طرحِ ظاهراً مطبوعِ جابجاییِ زندان، بناست فضای سبزی وسیع در اختیار شهروندان قرار دهد، یا اینکه فضای سبز، بهانه‌ای حاشیه‌ای برای تعیین تکلیف قطعه بزرگی از باارزش‌ترین زمین‌های شهری تهران است؟

خاطره زندان، زندانی‌ها و رویای تبدیل آن به پارک و موزه
در خبرها آمده است که تبدیل زندان اوین به پارک آرزوی آیت‌الله طالقانی بوده و حتی پیشنهاد شده که نام بوستانی که ساخته خواهد شد را به احترام این آرزو، بوستان طالقانی بگذارند. آرزوی ایشان به بار نمادین و تلخ زندان اوین در دوران ستمشاهی بازمی‌گردد، روزهایی که با حبس زندانیان سیاسی و حوادث تلخ رویداده در تپه‌های اوین در اذهان مردم عجین شده بود. کامل‌ترین زندان پایتخت با هزینه بسیار سنگین در زمان پهلوی دوم ساخته شد و عنوان مجهزترین زندان تهران و ایران را به خود گرفت. ساخت این زندان از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ به طول انجامید و طبق اسناد، زندان اوین تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، مستقیماً توسط ساواک اداره می‌شد. شرایط زندان اوین از نظر سختگیری با زندانیان به مراتب بدتر از زندان‌های بزرگ دیگر ایران بود اما از نظر غذا و سرویس‌های بهداشتی بهتر بود. زندانیان سیاسی از طیف‌ها و گروه‌های مختلف مخالف حکومت پهلوی بودند. بر خلاف زندان قصر که شاهد فرار چندین زندانی در طی سال‌های سلطنت پهلوی۳ بود، هیچ زندانی‌ای موفق به فرار از زندان اوین نشد.
به همین خاطر بعد از فتح زندان توسط نیروهای انقلاب در زمستان ۵۷ همواره این آرزو وجهی نمادین به خود گرفته بود.

کامل‌ترین زندان پایتخت با هزینه بسیار سنگین در زمان پهلوی دوم ساخته شد و عنوان مجهزترین زندان تهران و ایران را به خود گرفت. ساخت این زندان از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ به طول انجامید و طبق اسناد، زندان اوین تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، مستقیماً توسط ساواک اداره می‌شد

مهرداد خدیر در عصر ایران می‌نویسد: "در سال‌های نخست پس از انقلاب صاحب یک بنگاه معاملات املاک در منطقه سعادت آباد هنگام پیشنهاد یک قطعه زمین و در حالی که اطراف آن همه بیابان بود با انگشت زندان اوین را نشان می‌داد و می‌گفت به زودی این زندان تبدیل به پارک می‌شود و این منطقه آباد خواهد شد. منطقه البته بسیار آباد شد و سعادت مادی بسیار برای پیش‌بینی‌کنندگان به همراه آورد چرا که قیمت زمین در آن همواره روند صعودی حیرت‌انگیزی داشت اما به دلایلی، خصوصاً با حوادث سال ۶۰ اوین همچنان زندان باقی ماند"۴.
شهردار تهران می‌گوید: "با ریاست محترم قوه‌ی قضاییه مذاکراتی داشته‌ایم و مقرر شده شهرداری تهران و این قوه برای مجموعه اوین و زندان اوین بوستانی را مهیا کنند تا این مجموعه نیز مانند زندان قصر به باغ موزه زندان قصر تبدیل شود".

اما حکایت زندان قصر حکایت دیگری است. زندانی که در سال ۱۳۰۸ به دست رضا شاه افتتاح گردید و تا دهه‌ی ۴۰ تنها زندان پایتخت و محبس بسیاری از زندانیان و مبارزان مشهور ایران بود. این زندان بعد از انقلاب به محبس زندانیان غیرسیاسی تبدیل شد. در سال ۱۳۸۳این زندان تعطیل و شهرداری شروع به تخریب بخش‌هائی از آن کرد که با پیگیری کانون زندانیان سیاسی قبل از انقلاب با ثبت زندان به عنوان آثار ملی در سازمان میراث فرهنگی از تخریب آن جلوگیری شد. زندان قصر امروز مکانی فرهنگی است و با موزه خود از ادای احترامی به دوران تلخ سپری شده حکایت می‌کند.

جابجایی زندان، تغییر کاربری و حذف آن از چهره‌ی شهر، طنین نام آن را تا اطلاع ثانوی به تاریخ نخواهد سپرد. به علاوه، خانواده‌های زندانیان با انتقال این زندان به بیرون از شهر سرگردان و متضرر خواهند شد

سرگذشت زندان اوین اما قدری متفاوت است. جابجایی زندان، تغییر کاربری و حذف آن از چهره‌ی شهر، طنین نام آن را تا اطلاع ثانوی به تاریخ نخواهد سپرد. به علاوه، خانواده‌های زندانیان با انتقال این زندان به بیرون از شهر سرگردان و متضرر خواهند شد. خصوصاً که با تجمیع زندان‌ها و ندامتگاه‌ها در استان البرز، خانواده‌های بسیاری مجبور به قسمی حاشیه‌نشینی یا سکونت‌های موقت در آن محدوده شده و می‌شوند. همانطور که سایت عصر ایران می‌نوید: "صریح و روشن اینکه هنگامی می‌توان در پارک اوین با آسودگی قدم زد که خاطر شهروندان دیگر هم آسوده باشد که احداث این بوستان به بهای انتقال زندانیان به نقطه ای دورتر نبوده و اگر هم اتفاق افتاده همین استانداردها در جای دیگر هم رعایت شود و با این امید که محکومان سیاسی و امنیتی در بین آن‌ها نباشد و این مشکل کاملاً حل شده باشد"۵.




1. http://fararu.com/fa/news/213158/
2. http://namair.ir/?p=4056
3. http://omidnameh.com/news/ جمشیدیه،-لاله،-لویزان،-پردیسان،-و-حالا-اوین-تغییر-کاربری-بازداشتگاه‌ها-از-زندان-به-پارک
4. http://www.asriran.com/fa/news/395505
5. همان


■ دسته‌بندی:  «طرح و برنامه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها