جمعه ۱۱ اردیبهشت ۹۴

فروشندگان خیابانی در اهواز: فعالانِ بی‌نام و نشانِ اقتصادِ شهر

حمیده چگونیان و جعفر مجتهد موسوی

از اقتصاد اهواز، مرکز استان خوزستان اگر بپرسید به شما خواهند گفت که اقتصاد این شهر یک میلیونی بر شرکت‌های متعددِ اکتشاف، حفاری و بهره‌برداری نفت و گاز استوار است و هر یکی دو سال نیز خبرهایی در زمینه‌ی راه‌اندازی مجتمعی جدید، خواه در زمینه‌ی پالایش نفت سنگین و خواه توسعه‌ی یکی از همین صنایع متصل به نفت و گاز را در مطبوعات می‌توانید بخوانید. اما خودِ شهر، شهرِ مردمی که طبق آمار رسمی ۳۵ درصدشان در حاشیه‌اش زندگی می‌کنند واقعیت دیگری را به نمایش می‌گذارد. در هر ساعتی از شبانه روز و تقریباً در تمامی محلاتِ شهر، فروشندگانی را می‌بینیم که با حداقلی از سرمایه و با استفاده از امکاناتی که شهر و نه لزوماً شهرداری در اختیارشان می‌گذارد به تولید و تجارت و خدمات‌رسانی به همشهری‌های خود مشغول‌اند و همشهری‌هایی که استقبالشان از این بازارهای "غیررسمی" از رضایتِ خاطرشان در تعامل با این فضای اقتصادی حکایت دارد. اقتصادی که علیرغم آنکه به وضوح حیاتِ بسیاری از مردم این شهر را تأمین می‌کند هیچکس از ابعادِ انسانی و مالی و اجتماعی‌اش آگاهی ندارد.

بازارهای خیابانی شهر اهواز به تفکیک محل

۱- خیابان نادری. این خیابان به طول یک کیلومتر و نیم در اواخر دهه چهل شمسی در میان بافت هسته‌ی مرکزی شهر اهواز ایجاد شد. همجواری با راسته‌های اصلی بازار شهر و عرض ۳۸ متری خیابان، موقعیت ویژه‌ای برای آن ایجاد نموده است. از همان ابتدای تأسیس تا امروز خیابان نادری پر رفت‌وآمدترین خیابان شهر است. بر اساس آمار معاونت حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری اهواز، در سال ۱۳۹۰، میزان تردد در محدوده مرکز شهر، ۳۰۰ هزار نفر در روز برآورد شده است. سیستم حمل و نقل عمومی و وجود پایانه‌های متعدد اتوبوس و تاکسی شهری در مرکز شهر، مهم‌ترین عواملی هستند باعث می‌شوند مسافران برای دسترسی به اقصا نقاط شهر از این خیابان عبور کنند. مسافرانی که در طی مسیر با دست فروشانی مواجه می‌شوند که در تمام طول پیاده رو مستقر هستند. تبدیل خیابان نادری به پیاده‌راه در سال‌های اخیر باعث شده است مسافران بیشتری این مسیر را برای تردد برگزینند و همچنین دست فروشان فضای وسیع تری را برای عرضه محصولات خود یابند. در حال حاضر تنوع اجناسی که در طول خیابان با تنوع محصولاتی که در فروشگاه‌های مرکز شهر عرضه می‌شود، برابری می‌کند.

این نظم نانوشته، یعنی عدم حضور همزمان دستفروشان و مغازه‌داران، چنان با دقت رعایت می‌شود که می‌توان پرسش‌هایی را در میزان ارتباط دستفروشان و مغازه‌داران مطرح کرد از این دست که آیا دستفروشان کارگرانِ "غیررسمیِ" همان مغازه‌داران هستند؟ کارگرانی که البته و به احتمال زیاد از شرایط بیمه و سایر مزایای قانونی‌ای که باعث شود بتوان فعالیت آن‌ها را در زمره‌ی مشاغل شایسته دسته‌بندی کرد، بی‌بهره‌اند

علیرغم آنکه گاه و بیگاه نیروهای انتظامی و مأموران شهرداری -به گفته‌ی خودشان به دلیل تقاضایِ مغازه‌داران- برای جمع کردن بساط دستفروشانِ پُر تعداد این خیابان وارد عمل شده و باعث تنشی در این فضای شهری می‌گردند، اما واقعیت آن است که تعامل مثبت و آشتی‌جویانه‌ای میانِ مغازه‌داران و دستفروشانِ این خیابان وجود دارد. در ساعات کارِ مغازه‌ها، جر تک و توک دستفروش حاشیه‌ای در این خیابان حضور ندارد. حضور این‌ها همزمان است با تعطیلی مغازه‌ها. این نظم نانوشته، یعنی عدم حضور همزمان دستفروشان و مغازه‌داران، چنان با دقت رعایت می‌شود که می‌توان پرسش‌هایی را در میزان ارتباط دستفروشان و مغازه‌داران مطرح کرد از این دست که آیا دستفروشان کارگرانِ "غیررسمیِ" همان مغازه‌داران هستند؟ کارگرانی که البته و به احتمال زیاد از شرایط بیمه و سایر مزایای قانونی‌ای که باعث شود بتوان فعالیت آن‌ها را در زمره‌ی مشاغل شایسته دسته‌بندی کرد، بی‌بهره‌اند. آیا این تعامل شکننده است و از روی ناتوانی نهادهای رسمی برای ساماندهیِ به مشاغل دستفروشی و در نتیجه باید انتظار داشت که هر آن متزلزل گردد و به بیکار شدن دستفروشان و ایجاد تنش‌های حاصل از آن بینجامد؟
آخرین مداخله‌ی شهرداری در این بازار مردمی بازگشایی خیابان به تردد خودروها بعد از چند سال است. اینکه این اقدام شهرداری با هدف محدود کردن بساط دستفروش‌ها بوده است یا ارجحیت دادن سواره‌رو به پیاده‌رو روشن نیست. البته پیاده‌روهای عریض این خیابان همچنان شاهد تلاش معاش دستفروشان هستند.
- محله‌ی حصیر آباد. علیرغم آنکه این محله در درون بافت شهر قرار دارد، اما از نقطه‌نظر نوع ساخت‌وسازش در زمره‌ی یکی از محلات حاشیه‌ای شهر اهواز به شمار می‌آید. این محله از دهه‌ی بیست شمسی با اشغال دامنه‌ی تپه‌های شرقی شهر توسط مردمی که از نقاط مختلف استان خوزستان و کشور به شهر در حال توسعه اهواز مهاجرت می‌کردند، به تدریج شروع به شکل گیری نمود. از همان سال‌ها این محله به عنوان یکی از محلات فقیرنشین و محروم شهر محسوب می‌گردیده است. باتوجه به حاشیه‌ای و غیررسمی بودن بافت محله، بازار محله نیز به صورت غیر رسمی شکل می‌گیرد. در سال‌های اخیر همگام با وعده‌هایی که برای رسمیت یافتنِ بافت‌های حاشیه‌ای در شهر داده شده است، تلاش‌هایی نیز برای ساماندهی این بازار نیز صورت گرفته است. تلاش‌هایی که البته هنوز نتایج ملموسِ آن قابل رؤیت نیست.

۳- بازار داخل محله‌ی لشکر آباد
محله‌ی لشکر آباد که این روزها به واسطه‌ی شهرت فلافل فروشی‌های خیابان انوشه در آن به یکی از قطب‌های توریستی اهواز تبدیل شده است، از دهه‌های گذشته بازاری بزرگ از دستفروشان را در خود جای داده است. این محل یکی از قدیمی‌ترین محلات شهر اهواز در غرب رودخانه کارون است. بازاری که در دهه‌های سی و چهل شمسی در این محله شکل گرفت، به زودی به قطب اصلی تجاری در غرب شهر اهواز تبدیل شد. این رونق تجاری در کنار فروشگاه‌های حاشیه میدان مرکزی محله، دست‌فروشان را نیز به درون میدان و کوچه‌های منتهی به آن کشانده است. هرچند رشد و توسعه شهر و شکل‌گیری بازارهای متعدد در دیگر نقاط، و همچنین تلاش‌های شهرداری برای ساماندهی بازار و جمع آوری دست فروشان، تا حد زیادی رونق بازار محله لشکرآباد را کاهش داد، اما هنوز هم این بازار قدیمی به فعالیت خود ادامه می‌دهد. دست فروشانی که از درون میدان رانده شده‌اند، اغلب در کوچه‌های پیرامون میدان به عرضه میوه و تره بار و محصولات روز می‌پردازند.

هرچند رشد و توسعه شهر و شکل‌گیری بازارهای متعدد در دیگر نقاط، و همچنین تلاش‌های شهرداری برای ساماندهی بازار و جمع آوری دست فروشان، تا حد زیادی رونق بازار محله لشکرآباد را کاهش داد، اما هنوز هم این بازار قدیمی به فعالیت خود ادامه می‌دهد. دست فروشانی که از درون میدان رانده شده‌اند، اغلب در کوچه‌های پیرامون میدان به عرضه میوه و تره بار و محصولات روز می‌پردازند

۴- بازار شب محله‌ی کوروش. بافت متفاوت محله کوروش در بخش شمالی شهر اهواز، زمینه‌ی ایجاد بازار محلی، مشابه آنچه در دیگر محله‌های شهر شکل گرفته را نمی‌دهد. اما در سال‌های اخیر،دست فروشان در بخشی از اراضی خارج از بافت مسکونی، مشابه بازارهای روز، محصولات خود را عرضه می‌کنند. این بازار محلی به دلیل آنکه در هنگام شب فعال می‌شود به عنوان بازار شب محله کوروش شناخته می‌شود.
به دلیل جایگیری این بازار در اراضی بدون استفاده و خارج از بافت مسکونی، بازار شب از جانب شهرداری نیز مورد استقبال قرار گرفته است، به طوری که اقداماتی برای تقویت بازار و ساماندهی دست‌فروشان در آن صورت گرفته است. بازار شب محله‌ی کورش از جمله بازارهای "رسمی" شهر به شمار می‌آید و شهرداری اهواز برای انتقال دست فروشان از دیگر نقاط شهر به آن تلاش می‌کند.


۵- بازار جمعه. بازار جمعه یکی از بازارهایی بود که شهرداری اهواز در اوایل دهه‌ی هشتاد برای حل معضل دست‌فروشی در شهر و ساماندهی دست فروشان در نقاط تحت کنترل، ایجاد نمود. مکان این بازار در طی چند سال جابه‌جا شده اما در حال حاضر در جنوب شهر اهواز واقع شده است. تنوع محصولات عرضه شده در بازار جمعه نیز بسیار بالاست اما تفاوتی که بین بازار جمعه و بازار شب با دیگر بازارهای محلی وجود دارد این است که در بازارهای محلی بیشتر میوه و تره بار عرضه می‌شود، حال آنکه در این دو بازار تنوع کالاهای عرضه شده بیشتر است.

حضور واقعی، غیبت آماری
وجود همه‌ی این بازارها خود گواه تنوع و گستردگی این دست از خرید و فروش در اهواز است. گستردگی‌ای که متأسفانه در هیچ‌یک از طرح‌های مطالعاتی، نه از منظر کالبد شهری و نه از نظر سهم آنان در میزان گردش اقتصادی‌ای که در شهر ایجاد می‌کنند، دیده نشده است. حتی در مورد گسترده‌ترین این بازارها، یعنی بازارِ "خیابان نادری" که شاید بتوان آن را یکی از طویل‌ترین خیابان‌های مراکز شهرهای ایران چه از منظر تعداد فروشندگان خیابانی و چه از منظر تنوع اجناس و هم‌چنین نظم در ساعات برقراری بازارچه دانست هیچ مطالعه‌ای انجام نشده‌است. فقدان مطالعات باعث می‌شود که همچنان از این مراکز واقعی اقتصادی با ادبیاتی که گفتمان غالب شهرداری‌های کشور است یاد شود. ادبیاتی که برخورد با این پدیده‌ی گسترده را به ماده‌ی ۵۵ قانون شهرداری‌ها در رفع سدمعبر محدود می‌داند.

بازار شب محله‌ی کورش از جمله بازارهای "رسمی" شهر به شمار می‌آید و شهرداری اهواز برای انتقال دست فروشان از دیگر نقاط شهر به آن تلاش می‌کند

شاید بتوان تنها مطالعه‌ی انجام شده درباره‌ی بازارهای شهر اهواز را محدود به طرح مطالعاتی خیابان لشگرآباد کرد که آن هم به مطالعه‌ی تغییرات شهری و انسانی ایجاد شده پس از بنا شدن بازار کنونی لشگرآباد است برشمرد. مطالعه‌ای صرفاً شهرسازانه و کالبدی که در آن نیز کمترین اشاره‌ای به سهم این خیابان در گردش اقتصادی و میزان فروش و مراجعه کنندگان به این بازار نشده‌است. در مورد هیچ‌یک از بازارهای اهواز، کمترین اطلاعی در مورد محل تأمین اجناس، پیوند احتمالی آن‌ها با مغازه داران، میزان فروش، هماهنگی فروشندگان، پوشش بیمه‌ای این فعالان اقتصادی، وضعیت تحصیل و خانوادگیِ آن‌ها و اینکه چرا و چگونه به این شغل وارد شده‌اند نداریم. چه رسد به اینکه بدانیم که آیا این‌کار کفاف حداقل زندگی آن‌ها را می‌دهد یا نه؟ و اینکه چشم‌اندارشان برای بهبود وضعیت زندگی و شغلی‌شان چیست؟ اطلاعاتی که می‌تواند نقش آن‌ها در اقتصاد شهر را روشن سازد و جایگاه این بازارها را در ایجاد شغل روشن کند.
در مورد هیچ‌یک از بازارهای اهواز، کمترین اطلاعی در مورد محل تأمین اجناس، پیوند احتمالی آن‌ها با مغازه داران، میزان فروش، هماهنگی فروشندگان، پوشش بیمه‌ای این فعالان اقتصادی، وضعیت تحصیل و خانوادگیِ آن‌ها و اینکه چرا و چگونه به این شغل وارد شده‌اند نداریم. چه رسد به اینکه بدانیم که آیا این‌کار کفاف حداقل زندگی آن‌ها را می‌دهد یا نه؟ و اینکه چشم‌اندارشان برای بهبود وضعیت زندگی و شغلی‌شان چیست؟

از نادر مطالعاتی که در سطح کشور درباره‌ی این دست بازارها صورت گرفته است، دو مطالعه است درباره‌ی در استان گیلان. این مطالعات هم به ویژگی‌های انسانی و هم به مشخصه‌های اقتصادی این بازار شهری پرداخته‌اند. "جمعه پارک‌بازار لنگرود" که برخلاف اسمش هر روزه تشکیل می‌شود، مشتمل بر دو گروه فروشنده است: یکی آن‌هایی که در آن مغازه دارند و دیگرانی که در فضاهای بازِ این مجموعه بساطشان را پهن می‌کنند. پارک بازار لنگرود خود ۶۳۷ واحد تجاری دارد، اما در طول هفته فروشندگان بساطی با پرداخت ده هزار تومان به مسئولان پارک از حقّ پهن کردنِ بساط و اقدام به قروشندگی برخوردار می‌شوند. در روزهای جمعه تعداد این "بساط"ها که اغلب نیز دو یا سه نفر فروشنده دارند به ۶۰۰ تا ۷۰۰ مورد می‌رسد فروشندگانی که همگی اذعان داشتند از این طریق گذران عمر می‌کنند. ۳۵ درصد این بساط‌ها را زنان می‌گردانند. در همین مطالعه می‌توان خواند که حدود ۷هزار نفر در روزهای جمعه به این محل رجوع می‌کنند۱ . در کل، نتایج این مطالعه مؤید آن است که چگونه رسمیت یافتن این شغل از سوی مسئولین شهرداری به رونق اقتصادی شهر، ایجاد شغل و آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه کمک می‌کند.
در مطالعه‌ی دیگری که بر روی این جمعه پارک بازار در سال ۱۳۸۵صورت گرفته است می‌خوانیم که فروشندگان پوشاک در روزهای عادی ۲۰ هزار تومان فروش دارند در حالی‌که درآمدِ همین فروشنده‌ها در روزهای جمعه به ۱۰۰ هزارتومان درامد می‌رسد. فروشندگان منسوجات در روزهای عادی ۴۰ هزارتومان و در روزهای جمعه ۳۰۰ هزار تومان فروش دارند. در این تحقیق می‌خوانیم که مغازه‌دارانِ "پارک بازار لنگرود" نه فقط از وجود دستفروشان در جوارِ خویش ناراحت و نگران نیستند، بلکه وجود و حضور آن‌ها را عاملی برای رونقِ مغازه‌ی خود نیز می‌دانند. علاوه بر این، وجود دستفروشان نه فقط به رونق "پارک بازار لنگرود" انجامیده‌است بلکه باعث رونق طرح‌های ساخت‌وساز و آبادانی و بهبود وضع جاده‌های اطراف هم شده است۲.

حاصل سخن

مغازه‌دارانِ "پارک بازار لنگرود" نه فقط از وجود دستفروشان در جوارِ خویش ناراحت و نگران نیستند، بلکه وجود و حضور آن‌ها را عاملی برای رونقِ مغازه‌ی خود نیز می‌دانند. علاوه بر این، وجود دستفروشان نه فقط به رونق "پارک بازار لنگرود" انجامیده‌است بلکه باعث رونق طرح‌های ساخت‌وساز و آبادانی و بهبود وضع جاده‌های اطراف هم شده است

تغییر ماهیت ساختار اقتصادی جهان و ناتوانی دولت‌ها در ایجاد شغل برای تمامی افراد جویای کار ، باعث گرایش افراد به حضور در اقتصادغیررسمی و به تبع آن گسترش یافتن این بخش شده است . حضوری که در پی خود تنوع مشاغل در اقتصاد غیررسمی را نیز به دنبال آورده است. از کارگاه‌های کوچک خوداشتغالی تا زدن واکس در خیابان و همچنین شستشوی ماشین در کنار جوی‌های آب تا فروشندگی خیابانی را می‌توان جزو مشاغل اقتصاد غیررسمی به حساب آورد و در عین حال فروشندگی خیابانی یکی از گسترده‌ترینِ این مشاغل است.
کشورهایی همچون هند که با گسترش اقتصادغیررسمی و هم‌چنین پررنگ شدن فروشندگی خیابانی مواجه شدند، پس از کشمکش‌های فراوان چندین ساله سعی در شناسایی این دست از فروشندگان به صورت قانونی کردند و پس از آن لایحه‌ی حمایت از شغل دستفروشی را تصویب نمودند۳. شهرهای ایران نیز در چند سال اخیر به نحو روزافزونی با پدیده‌ی دستفروشی به منزله‌ی شغلی که معیشت خانواده‌ها به آنان بستگی دارد مواجه هستند. تردیدی نیست که فعالیت اقتصادی این افراد سهم مهمی در حیات اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی دارد. سهمی که در کشور ما از چند جنبه ناشناخته باقی مانده است. اول از منظر آمارهای ناظر بر تعداد این افراد، میزان درآمد و محل تأمین اجناس و میزان درآمد؛ و دوم از منظر شناسایی این شغل در معنای راه‌حلی مردمی برای معضلی که برنامه‌های دولت کفاف حل آن را نمی‌دهد، یعنی معضل بیکاری.
تردیدی نیست که فعالیت اقتصادی این افراد سهم مهمی در حیات اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی دارد. سهمی که در کشور ما از چند جنبه ناشناخته باقی مانده است. اول از منظر آمارهای ناظر بر تعداد این افراد، میزان درآمد و محل تأمین اجناس و میزان درآمد؛ و دوم از منظر شناسایی این شغل در معنای راه‌حلی مردمی برای معضلی که برنامه‌های دولت کفاف حل آن را نمی‌دهد، یعنی معضل بیکاری

اکنون روشن است که مردم خود برای مشکل بیکاری مزمن و گسترده، راه‌حلی را پیش پای مسئولان گذاشته‌اند، یعنی توانسته‌اند با استفاده از فضاهای عمومی بر مشکلاتی همانند کمبود سرمایه و فقدانِ محل‌های ثابت برای داد و ستد فائق آیند و هم برای خود و خانواده‌شان معیشتی تأمین کنند و هم به نیازِ بسیاری از شهروندان در تأمین کالاهای ارزان‌قیمت پاسخ گویند. حال نوبت دولت است که مسئولیت‌ها و وظائف خود را آنچنان که در قانون اساسی تعریف شده است جدی بگیرد۴. یعنی از طریق شناسایی اهمیت فعالیت اقتصادی این افراد و تلاش آن‌ها در پاسخگویی به نیازِ خود و جامعه، به قانون‌گذاری مناسب در این حوزه بپردازد و از برخورد خشن، غیرعادلانه و زورگیرانه‌ی شهرداری‌ها با این افراد جلوگیری کند.




1. سیدحسن مطیعی لنگرودی و ابوذر مطیع‌دوست کومله، "جمعه پارک بازار الگویی نوین در راستای به‌روز شدنِ بازارهای سنتی"، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دوره45، شماره 4، زمستان 92، صص. 176-155.
2. اکبر معتمدی مهر، ابوذر مطیع‌دوست کومله، "نقش پارک بازار لنگرود در تغییرات فضایی شهر"، فصلنامهٔ آمایش محیط، دانشگاه آزاد ملایر، بهار 1390 شماره 12.
3. حمیده چگونیان، "فروشندگان خیابانی در جهان: آمار، مشکلات و سیاست‌ها". http://yekshahr.net/2014/08/street-vendors-statistics-and-policy.html
4. حمیده چگونیان، " گزارش مرکز پژوهش‌ها از مشاغل دستفروشی: اولین گام برای حفاظت قانونی از اقتصاد غیررسمی؟". http://yekshahr.net/2014/12/post-188.html


■ دسته‌بندی:  «طرح و برنامه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها