دوشنبه ۴ اسفند ۹۳

درآمدی بر فضای بی‌دفاع شهری

محمدرضا کابلی

درآمدی بر فضای بی‌دفاع شهری
مرتضی قلیچ و حسن عماری،
انتشارات تیسا،۹۰۰۰ تومان، ۲۰۰ ص

شهرها به‌رغم تمام دستاوردهای تمدنی، انسانی و توسعه‌ای که داشته‌اند امروزه مملو از عدم تعادل‌های فضایی، اجتماعی و زیست محیطی هستند که تمام فعالیت‌های انسانی و کالبدی را تهدید می‌کند. گسترش شهرها همواره با مسائل و مشکلاتی همراه بوده که یکی از مهم‌ترین آن‌ها به ویژه در کلان‌شهرها، مسئله "جرم" و "ناامنی" است. بعضی از فضاهای شهری به دلیل شرایط کالبدی خاص یا ویژگی‌های عملکردی در آن فضا، می‌توانند زمینه‌ساز جرائم شهری باشد که به آن‌ها فضاهای بی‌دفاع شهری گفته می‌شود. محققان عرصه‌ی جرم‌شناسی و مطالعات شهری به این نتیجه رسیده‌اند که با تأثیر گذاردن بر محیط فیزیکی و موقعیت بزه‌کار و بزه‌دیده، با هدف دشوار یا سلب نمودن امکان وقوع جرم و کاستن از جاذبه‌های محیطی بزهکاری، می‌توان از آمار جرائم کاست. یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین منابع بازدارنده‌ی جرائم و آسیب‌ها، تعاملات اجتماعی میان اعضای جامعه است. از کارکردهای اصلی محیط‌های شهری ایجاد و حفظ حس امنیت در میان شهروندان است. امنیتی که قاعدتاً با کمک تعاملات اجتماعی افزایش می‌یابد.

یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین منابع بازدارنده‌ی جرائم و آسیب‌ها، تعاملات اجتماعی میان اعضای جامعه است. از کارکردهای اصلی محیط‌های شهری ایجاد و حفظ حس امنیت در میان شهروندان است. امنیتی که قاعدتاً با کمک تعاملات اجتماعی افزایش می‌یابد

به‌علاوه، شرایط تأمین و برطرف کردن نیاز به امنیت و ایجاد شرایط پیشگیرانه از وقوع جرم به‌ویژه در شهرها نیازمند اتخاذ رویکردهای نوین میان‌رشته‌ای است.
کتابِ "درآمدی بر فضای بی‌دفاع شهری" نوشته‌ی مرتضی قلیچ و حسن عماری که به سفارش اداره‌ی کل مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران تهیه و در پاییز ۹۲ توسط انتشارات تیسا روانه‌ی بازار شد به تعریف و بررسی فضای بی‌دفاع شهری، ویژگی‌ها و تأثیرات اجتماعی آن و تجارب جهانی در کنترل فضاهای بی‌دفاع شهری در شش فصل می‌پردازد.
در فصل اول نویسندگان می‌کوشند تا با تعریف فضا، فضای شهری، فضاهای عمومی، نیمه‌عمومی و خصوصی، فضاهای بی‌دفاع شهر و ویژگی‌ها و تأثیرات اجتماعی آن، فضاهای قابل دفاع و چگونگی شکل‌گیری فضاهای بی‌دفاع؛ ارتباط فضا و جامعه را برای مخاطب تبیین کنند. در این تعاریف هر یک از فضاهای شهری که دارای صفات زیبایی، جاذبه، روزآمدی، ایمنی و امنیت، دسترسی آسان و هویت نباشد فضای نامطلوب به شمار می‌رود و فضای بی‌دفاع شهری نیز در زمره‌ی فضاهای نامطلوب شهری طبقه‌بندی می‌شود. همچنین قابلیت جرم‌زا بودن، توزیع خشونت و امکان اتفاق افتادن آسیب اجتماعی در فضاهای بدون دفاع و کاهش امنیت و سلامت اجتماعی؛ نمونه‌هایی از اثرات اجتماعی اینگونه فضاها می‌باشد که در پژوهش‌های بررسی شده در این فصل به آن پرداخته شده است.
فصل دوم به بیان نظریه‌های مختلف شهرسازی و جامعه‌شناختی به منظور تبیین رابطه‌ی جرم و فضا می‌پردازد. محیط مناسب جهت ارتکاب انواع خشونت، میزان ارتباط مردم با قرارگاه‌ها و مکان‌های رفتاری، الگوی رفتار در شهر و فضاهای ایجاد شده توسط فعالیت‌های انسانی مانند تئاتر نمونه‌هایی از نظریه‌های نظریه‌پردازانی همچون رابرت زمر، جان لنگ، جین جاکوبس و آنتونی گیدنز است که به طور خلاصه به آن‌ها اشاره شده است.
به نقش موزه‌ها و استودیوهای هنری و حوزه‌های نوین فرهنگی به منظور ایجاد زمینه حضور شهروندان و تغییر فضای موجود به فضایی پویا و زنده به عنوان الگوی ثانویه فرآیندهای اصلاح‌انگاره و بازآفرینی شهری تأکید شده است

در فصل سوم به تجارب کشورهای انگلستان و کانادا و اقدامات آن‌ها در کنترل فضاهای بی دفاع شهری نگاه شده است. افزایش جرم و جنایت و ناامنی در شهرهای انگلستان مدیران شهری را برآن داشت تا برای ایمن‌سازی شهرها راه‌های مختلفی را در پیش بگیرند. در این بخش به تجارب دو شهر کاونتری و ناتینگهام از شهرهای متوسط انگلستان پرداخته شده است. شب‌ها مراکز این شهرها همانند سایر شهرهای انگلستان به دلیل حضور افراد بی‌بند و بار ناامن می‌شود. جیب‌زنی، کیف‌قاپی و نزاع‌های خیابانی تخلفات رایج در این شهرهاست. مسئولان شهر برای مقابله با این تخلفات اقدامات گوناگونی از قبیل اجرای آیین‌نامه ممنوعیت نوشیدن الکل و نصب دوربین‌های مداربسته در سطح شهر را به اجرا درآوردند که با استقبال و همراهی شهروندان همراه شد. اقدام بعدی برای تأمین امنیت شهروندان، ایجاد کاربری‌های مسکونی، گسترش رستوران‌ها و افزایش زمینه‌های حضور شهروندان در مرکزشهر بود. در واقع مسئولان سازوکاری را درپیش گرفتند تا امنیت شهر با مشارکت و بوسیله‌ی شهروندان تأمین شود. در این زمینه به نقش موزه‌ها و استودیوهای هنری و حوزه‌های نوین فرهنگی به منظور ایجاد زمینه حضور شهروندان و تغییر فضای موجود به فضایی پویا و زنده به عنوان الگوی ثانویه فرآیندهای اصلاح‌انگاره و بازآفرینی شهری تأکید شده است.
"زنان و فضای بی‌دفاع" عنوان انتخاب شده برای فصل چهارم کتاب است که به بررسی مناسبات جنسیتی فضاهای شهری و آثار آن در میزان ترس از جرم در زنان پرداخته است. محلات ناامن و شهرهای با معماری صرفاً مردانه از عوامل تهدید کننده‌ی امنیت شهری و اجتماعی هستند. نوع جنایات و حس امنیت همیشه در مورد مردان و زنان متفاوت است، اما عموماً زنان به خاطر آسیب‌پذیری نسبت به مردان در برابر تجاوز جنسی، ترس بیشتری حس می‌کنند تا مردان. در این بخش با مروری بر تحقیقات انجام شده در داخل کشور با موضوعاتی همچون "عوامل محدود کننده‌ی حضور زنان در فضاهای شهری در شهر تهران" ، "زنان و ترس از جرم در فضاهای شهر" و "عدالت جنسیتی در طراحی فضاهای باز شهری با تأکید بر حضور زنان" کوشش شده تا به عوامل ایجاد ترس از محیط‌های شهری در زنان و اثر آن در افزایش محرومیت و محدودیت‌های اجتماعی برای این بخش از جامعه پرداخته شود.
توسعه‌ی محله، گسترش فعالیت نهادهای محلی همچون گروه‌های ورزشی و فرهنگی و مساجد و حفظ حیات شبانه بوسیله‌ی ایجاد کاربری‌های فعال در شب برای خانواده‌ها مثل رستوران‌ها و مراکز فرهنگی، برگزاری آیین‌ها و جشنواره‌ها در شب و ایجاد کاربری‌های مختلط مهم‌ترین راهبردها بری احیا و بهسازی فضاهای بی‌دفاع شهری هستند

فصل پنجم کتاب به "توزیع جغرافیایی فضاهای بی‌دفاع" در شهر تهران اختصاص یافته. در حالی‌که به گفته‌ی نویسندگان کتاب فقدان اطلاعات جامع از توزیع و فضاهای بی‌دفاع و نبود مرجعی قابل استناد، سخن گفتن در این موضوع را دشوار کرده است. تنها گزارش مورد استناد در این زمینه، گزارش سازمان رفاه شهرداری تهران تحت عنوان دستورالعمل بهسازی و احیای فضاهای بی‌دفاع شهری است که مبنای این فصل قرار گرفته است.
قلیچ و عماری در فصل ششم کتاب به بیان "راهبردهایی برای احیا و بهسازی فضاهای بی‌دفاع" پرداخته‌اند. توسعه‌ی محله، گسترش فعالیت نهادهای محلی همچون گروه‌های ورزشی و فرهنگی و مساجد و حفظ حیات شبانه بوسیله‌ی ایجاد کاربری‌های فعال در شب برای خانواده‌ها مثل رستوران‌ها و مراکز فرهنگی، برگزاری آیین‌ها و جشنواره‌ها در شب و ایجاد کاربری‌های مختلط مهم‌ترین راهبردها بری احیا و بهسازی فضاهای بی‌دفاع شهری هستند.
در پایان کتاب دو پیوست برای مخاطبان در نظر گرفته شده است. پیوست یکم پرسشنامه‌ای است که برای شناسایی فضاهای بی‌دفاع و جرم‌خیز اختصاص دارد و پیوست دوم تفسیر یک گزارش جامع از سنجش نگرش‌ها و ارزش‌های شهروندان تهرانی است که در سال ۱۳۹۰ انجام شده است.




■ دسته‌بندی:  «محیط شهری»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها