شنبه ۴ بهمن ۹۳

در جستجوی راهی برای تنفس شهر و ساکنانش

گفت‌وگوی یکشهر با گروه نفس

نفس۱، سازمانی مردم نهاد است، متشکل از هنرمندان و فعالانِ دغدغه‌مندی که در تلاش‌اند تا پاسخی عملی برای بحران آلودگی هوا پیدا کنند. پاسخی که البته با آگاهی به ابعاد کلان و خُرد مسئله تنها با تعامل و مشارکت دیگر نهادها و گروه‌های مسئول یا شهروندی ممکن می‌شود. وبسایت گروه نفس این جهت‌گیری را این چنین توصیف کرده است: "هدف، ایجاد پلی است برای انتقال نگرانی‌ها و بیم‌های شهروندان به دست‌اندرکاران و متولیان رسمی و تجاری. آن‌ها نیز در همین هوا نفس می‌کشند و برای رفع مشکل گاه هدف‌های کوتاه‌مدت و متناقضی را دنبال می‌کنند ــ از صدور مجوز ورود به طرح و ساخت‌وساز تجاری و مسکونی انبوه تا برگزاری سمینارهای رنگارنگ آلودگی هوا، از کشیدن بزرگ‌راه‌ها و برافراشتن پل‌های تودرتو برای خودروی شخصی تا ایجاد خطوط ویژه اتوبوس و مترو برای مرهم گذاشتن بر عواقب استفاده از خودروی شخصی. بی‌شک آن‌ها نیز مثل همه ما به دنبال راهی برای بهبود زندگی خود ودیگران‌اند. مشارکت شهروندان و بازتاب آراء و شیوه‌های رویارویی با مسائل زیست‌محیطی شهری ضمن ایجاد جنبش و پویایی در میان شهروندانی که خود را از گردونه d قدرت و تصمیم‌گیری دور می‌بینند شاید منجر به شکل گرفتن روش‌های درازمدت و پایدارتری شود. گروه نفس بر این باور است که فعال‌سازی مسئولیت شهروندی در کنار انگیزش حسّ زیباشناسی جمعی، همه‌ی ما را به هوای پاک‌تری می‌رساند. نفس می‌کوشد میان زیباشناسی، هنر، شهروندمداری، و مسئولیت اجتماعی هنرمند در عرصه‌ی عمومی پیوندی ایجاد کند و از این راه با پدیده فراگیری چون آلودگی هوای کلانشهرها مواجه شود".

گروه نفس بر این باور است که فعال‌سازی مسئولیت شهروندی در کنار انگیزش حسّ زیباشناسی جمعی، همه‌ی ما را به هوای پاک‌تری می‌رساند. نفس می‌کوشد میان زیباشناسی، هنر، شهروندمداری، و مسئولیت اجتماعی هنرمند در عرصه‌ی عمومی پیوندی ایجاد کند و از این راه با پدیده فراگیری چون آلودگی هوای کلانشهرها مواجه شود"

در این مصاحبه سعی‌مان بر این بود تا نگاه این گروه و تجربه یک سال فکر و فعالیتشان را از زبان اعضای گروه بشنویم.

یکشهر: گروه "نفس" چه زمانی و چگونه و بر مبنای چه ایده‌ها و اهدافی شکل گرفته؟

نفس: پاییز سال ۱۳۹۲ با بحرانی شدن وضع آلودگی هوا، براساس دغدغه‌ای که جمع ما در این‌باره داشت و به عنوان شهروندانی که نگران سلامتی خود و اطرافیانشان بودیم کار خود را شروع کردیم. جمع ما از فعالان محیط زیست، فعالان اجتماعی و هنرمندان تشکیل شده است. در همین راستا این گروه سعی دارد تا از قابلیت‌های مختلفِ هر یک از این گفتمان‌ها و ابزارها و دغدغه‌هایشان در انجام فعالیت‌هایش وام‌گیری کند.

یکشهر: تا کنون چه فعالیت‌هایی داشته‌اید و چه برنامه‌هایی انجام داده‌اید و یا در آینده قصد پیگیری و اجرای‌شان را دارید؟

نفس: اگر بخواهیم استراتژی کلی فعالیت‌هایمان را توضیح دهیم باید به وجود دو سویه اصلی مسئله‌ی آلودگی هوا توجه کنیم. دو سویه‌ای که بالتبع در فعالیت‌هایمان باید به آن‌ها بپردازیم. یک سویه‌ی ماجرا که برای ما هم جدی‌تر محسوب می‌شود، سویه دولتی است. به این معنی که دولت، نهادهای قانون‌گذار و نهادهای اجرایی چه مسئولیتی باید در قبال آلودگی هوا برعهده بگیرند، در این راستا، استراتژی گروه برقراری ارتباط با برخی نهادهای قانون‌گذار و همچنین ارگان‌های مرتبط دیگر مثل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران و سازمان محیط زیست است.
سویه‌ی دیگر، مسئولیت شهروندی است. ما در این رابطه سعی می‌کنیم شهروندی و مسئولیت شهروندی را تعریف کنیم. البته نمی‌خواهیم به کلی مسئولیت را از دوش مسئولان و ارگان‌های دولتی برداریم و به دوش شهروندان بگذاریم. با علم به اینکه می‌توان گفت تقسیم این مسئولیت ۸۰ به ۲۰ است، یعنی با توجه به بنزین غیر استاندارد، وجود خودروهای فرسوده، عدم تولید خودروهای مناسب و مشکل ترافیک و غیره، گمان ما براین است که با تمرکز موازی بر آن مسئولیت ۲۰درصدی شهروندان می‌توان به گرفتن پاسخ از مسئولین نیز خوشبین‌تر بود. در راستای این دوسویه، گروه، پروژه‌های عملی تعریف می‌کند که قسمتی از این پروژه اختصاص دارد به استفاده از پتانسیل‌های شهری مثل بیلبوردها و غیره.

دغدغه‌ی اصلی گروه نفس به‌طور کلی حساس کردن جامعه به "حق داشتن تنفس سالم" است. در روندی شامل بر اطلاع‌رسانی و فشار به دولت، گفتگو با شهروندان؛ گفتگو با دولت، اطلاع‌رسانی به شهروند. این یک چرخه دائمی است که در تمام فعالیت‌های ما جریان دارد

اخیراً گروه نفس توانست خود را به عنوان یک گروه مردم‌نهاد به ثبت برساند. دغدغه‌ی اصلی گروه نفس به‌طور کلی حساس کردن جامعه به "حق داشتن تنفس سالم" است. در روندی شامل بر اطلاع‌رسانی و فشار به دولت، گفتگو با شهروندان؛ گفتگو با دولت، اطلاع‌رسانی به شهروند. این یک چرخه دائمی است که در تمام فعالیت‌های ما جریان دارد.

یکشهر: در هر کدام از این سویه‌هایی که ذکر کردید چه چشم‌اندازی برای خود متصورید و فکر می‌کنید در این چشم‌انداز با چه محدودیت‌هایی مواجه خواهید بود؟

نفس: بخشی از محدودیت‌های کار مربوط می‌شود به بحث ثبت رسمی این نهاد، به این معنی که تا وقتی رسمی نباشیم، نمی‌توانیم با نهادهای دولتی و رسمی وارد تعامل شویم. به علاوه بوروکراسی موجود مانع از پیشبرد سریع کار ما می‌شود، به عنوان مثال برای تبلیغ در تلویزیون با پروسه‌ای طولانی و پیچیده برای تأیید کار روبه‌رو هستیم، مشکل دیگری که با آن مواجهیم کمبود تریبون و فضا برای رساندن صدای‌مان است. نکته دیگر اینکه ما با کثرت تولید اطلاعات روبه‌رو هستیم و معتقدیم نباید برای ایجاد حساسیت و دغدغه بین مردم به تولید اطلاعات بپردازیم چون رسانه‌های رسمی به شکل فزاینده‌ای به تولید اطلاعات می‌پردازند، بدون این‌که راه‌حلی ارائه دهند و یا حساسیتی را بین مردم برانگیزند. از دیگر مشکلات، ارتباط بین وظیفه و حق است. به این معنا که تا وقتی درباره‌ی آلودگی هوا با منظری سیاسی روبه‌رو هستیم- مثل بحران بنزین آلوده- این منظر در رفتار شهروندی تأثیر می‌گذارد و شهروندان نمی‌پذیرند تا در قبال آلودگی هوا مسئولیت‌پذیر باشند و این امر باعث به‌وجود آمدن برهان دور می‌شود که وظیفه‌ی ما را به عنوان کسانی که به دنبال روشن کردن وظایف و مسئولیت‌ها در کنار این حق هستیم دشوار می‌کند چراکه هرلحظه باید نسبت خود را با سیاست کلانی که تصمیم گیرنده است، مشخص کنیم.
ما هم‌اکنون در حال جمع‌آوری تحقیقات و اخباری هستیم که از گذشته درباره‌ی آلودگی هوا انجام شده است. از کتاب‌ها، مجلات، روزنامه‌ها و وب‌سایت‌ها. اما آخرین تحقیق جامعی که درصد آلودگی هوای تهران و عوامل ایجاد کننده‌ی آن را سنجیده است، مربوط می‌شود به اوایل دهه‌ی ۸۰ که آن زمان شرایط با الان خیلی متفاوت بوده است. برای مثال در آن زمان آلاینده مهم تهران مونواکسیدکربن بوده، درحالی که الان آلاینده اصلی ذرات معلق هستند و درباره‌ی اینکه کدام عوامل و به چه مقدار این ذرات را تشکیل می‌دهند اطلاعاتی در دست نیست.

یکشهر: تا به حال تجربه‌ای از همکاری با یک نهاد دولتی داشته‌اید؟ می‌خواهیم بدانیم تأثیری که دیدگاه آن نهادها بر خروجی کار شما می‌تواند داشته باشد به چه صورت است؟ در این زمینه آیا تجربه یا تصوری دارید؟

نفس: در ابتدا قصد این گروه تبدیل شدن به سمن نبود اما در ادامه متوجه شدیم اگر این گروه را به ثبت رسمی برسانیم، می‌توانیم با جدیت بیشتری کار کنیم و با ارگان‌های دولتی وارد تعامل شویم. هدف این گروه در تعامل با دولت این است که خواسته‌ی پررنگی را در قالبی مشخص و نه به شکل کلی از ارگان‌های دولتی مطالبه کند.

آخرین تحقیق جامعی که درصد آلودگی هوای تهران و عوامل ایجاد کننده‌ی آن را سنجیده است، مربوط می‌شود به اوایل دهه‌ی ۸۰ که آن زمان شرایط با الان خیلی متفاوت بوده است

یکشهر: فکر می‌کنید در بُعد شهروندی، مردم نسبت به موضوع آلودگی هوا به اندازه‌ی کافی حساس نیستند یا حساس هستند اما درست عمل نمی‌کنند یا وضعیت دیگری برقرار است؟

نفس: حجم بالای اطلاعات بدون ارائه‌ی هیچ‌گونه راه حلّی، حساسیت را از بین می‌برد و این اتفاقی است که در حوزه‌های دیگر هم نیز افتاده است، مثل خشونت، فقر و غیره. همه افراد این مشکلات را حس می‌کنند اما همین حجم بالای اطلاعات بدون هیچ امید و دورنمایی برای برطرف شدن مشکل، از مردم حساسیت‌زدایی می‌کند و پروژه‌هایی که ما درپیش داریم، مثل پروژه دیوار سفید که یک تریبون شهروندی محسوب می‌شود، جنبه‌های کنشگرانه، خلاق و هوشمندانه بیشتری دارد. قصد ما در مواجهه با شهروندان این است که به آن‌ها یادآوری کنیم مطالبه از دولت حقّ آن‌هاست و با مطالبه‌ی جمعی می‌توان تغییر ایجاد کرد. در این مختصات ما در تلاشیم تا تعریف شهروندی را از تعریف دولت برای شهروند جدا کنیم. شهروندی با شهرنشینی متفاوت است. سکونت در شهر حرکتی است فردی، درحالی‌که شهروندی مسئولیت برای گرفتن حق، ایجاد می‌کند و به دلیل آن‌که به دنبال تثبیت یک رفتار پایداریم شکل کمپین به خود نگرفتیم بلکه خود را نهاد مردم‌بنیاد نامیدیم تا تکوین یک رفتار شهروندی پایدار و طولانی را تعقیب کنیم.

یکشهر: با توجه به این تعریفی که از شهروند بودن دارید، آیا تا به حال سراغ نهادهایی که نقش واسطه بین شهروندان و نهادهای رسمی و دولتی دارند و یا بنا بر تعریفشان قرار بوده چنین نقشی را ایفا کنند- هرچند در عمل محقق نشده باشد- هم رفته‌اید؟

نفس: در حقیقت این واسطه‌ها آن‌چنان برای ما پررنگ نیستند، اگر نیازی حس شود حتماً رجوع می‌کنیم. در واقع پروژه‌هایی که تا الان تعریف کردیم چنین ضرورتی برای ما ایجاب نکرده‌اند.

یکشهر: پروژه‌ی "دیوار سفید" دقیقاً چه بود؟

نفس: ایده‌ی اصلی دیوار سفید این بود که افراد باید خودشان فکر کنند و باید مخاطبان را به چالش کشید. هدف این پروژه تعامل است، ما الگویی را ارئه نمی‌کنیم و هدفمان این است که بدانیم خود مردم چه ایده‌ای از مسائل در ذهن دارند؛ در پروژه‌ی دیوار سفید جمله‌ای در بالای دیوار نوشته شده است: "من نه رییس جمهور هستم و نه شهردار اما..." و مخاطبین هر یک بر اساس ایده‌های خودشان جمله را در ارتباط با کاری که می‌توانند برای مقابله با آلودگی هوا انجام دهند کامل می‌کنند. البته این جمله می‌تواند بر اساس فضاهای مختلف تغییر کند. ما می‌خواهیم مخاطبانِ ما حرف‌هایشان را بزنند. لوگوی این گروه هم گویای این نکته است که این گروه تمایل بیشتری به ایفای نقش واسط دارد تا پیام‌دهنده. لوگویی که به شکل دونقطه روی هم طراحی شده تا مفهوم "گفت" را برساند.

در پروژه‌ی دیوار سفید جمله‌ای در بالای دیوار نوشته شده است: "من نه رییس جمهور هستم و نه شهردار اما..." و مخاطبین هر یک بر اساس ایده‌های خودشان جمله را در ارتباط با کاری که می‌توانند برای مقابله با آلودگی هوا انجام دهند کامل می‌کنند

در واقع این پروژه بنا به یک پیشنهاد شروع شد. در گالری محسن نمایشگاهی با موضوع محیط زیست و بازیافت و این دست معضلات برگذار می‌شد و این امکان هم وجود داشت که هر روز یک سازمان مردم‌نهادِ محیط زیستی در این گالری کاری انجام دهد و ما هم از ابتدا تا انتهای نمایشگاه، دیوار سفید را داشتیم.

یکشهر: ممنون از وقتی که در اختیار یکشهر قرار دادید.


اشاره: گفتنی است که دیوار سفید دوم نفس، هفته گدشته همزمان با روز هوای پاک، این بار بر یکی از دیوارهای شهر و حضور تصادفی شهروندان به اجرا درآمد.




1. www.nafasngo.ir


■ دسته‌بندی:  «رسانه»

■ در این مطلب به «» اشاره شده است.




پیام‌ها