سه شنبه ۳۰ دی ۹۳

شهر: منازعه برای تملک اعیان، نزاع برای تصرف عرصه

حمیده چگونیان

بازخوانی پدیده‌ی دفن شهدا در میدان امیرچخماق یزد

دیگر تردیدی برای کسی باقی نمانده‌است که منازعه بر سر تملک شهرهای کشور برای فروشِ آن به هر شکل و شمایل، منازعه‌ای جدی است که حد و حدود و قانون و مصوبه‌ نمی‌شناسد. در یک طرف این منازعه، دارندگان رانت‌های جور و واجور، صاحبان پول‌های کلان و ارتباطات قوی در درون نهادهای دولتی و پیرادولتی قرار دارند و در سوی دیگرِ مردمانی که هر روز زندگی‌شان سخت و سخت‌تر می‌شود و دسترشی‌شان به امکانات شهری و اموال عمومی کم و کمتر. اینک صف‌آرایی عجیبی که بر سر دفن پیکر شهدا در میدان امیرچخماق یزد صورت گرفت، نشان می‌دهد که نزاع بر سر شهر، -فارغ از جنبه‌ی مالی- وجه دیگری نیز دارد آکنده از روابط قدرت و اقتدار. اگر قانون و محیط زیست و عدالت محیطی مهم‌ترین قربانیان آن منازعه‌ بودند، به نظر می‌رسد که حُرمت‌ها و ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی و تاریخی عناصری باشند که در این نزاع دوم بیش از هر چیز موضوع سوء استفاده قرار گیرند. هم میراث و ارزش‌های تاریخ دور و هم میراث و ارزش‌های تاریخ نزدیک که شهدای جنگ نماد بارز آن را تشکیل می‌دهند.

میراث فرهنگی سابقه‌ی ماجرا را مربوط به دو سال پیش یعنی همان سال‌های پایانی دولت دهم می‌داند که در همان وقت هم با رأی منفی استانداری مواجه شده بود. اما مجدداً در اواخر آذرماه امسال بحث به جریان افتاد و این بار بر تعداد نهادهای مخالف دفنِ پیکر شهدا در میدان افزوده شد. هر چند که موافقان شبانه و با زیر پا گذاشتنِ تمامی قوانین عاقبت سنگ خود را به کرسی نشاندند

فراز و نشیب یک قدرت‌نمایی
هر چند در سال‌های سخت دولت‌های نهم و دهم نیز ماجرای دفن پیکر شهدا در دانشگاه‌ها سر و صدای زیادی به راه انداخت و دانشجویان را در مقابل دولت قرار داد، اما همه آن را به حساب کارهای نمایشی و چشم‌ و دهن پُرکن دولتی گذاشتند که نه در این زمینه که در تمامی زمینه‌ها گویی هتک حُرمت را بزرگترین وظیفه‌ی خود می‌دانست. در آن دوران، دولت یک طرف ماجرا بود و باقی –در سکوت یا در فغان- در سوی دیگر. اما ماجرای دفن پیکر شهدا در میدان امیرچخماق یزد صف‌آرایی‌های جدیدی را آشکار کرده‌است وزمینه‌ساز اختلافات گسترده‌ای بین نهادها و رسانه‌های مخالف و موافق شده است. اداره‌ی میراث فرهنگی استان یزد، استانداری، شورای تأمین استان و بنیاد شهید در جبهه‌ی مخالفان این عمل قرار گرفتند و کمیته‌ی جستجوی مفقودین ستاد نیروهای مسلح و رسانه‌های طرفدار آنان در جایگاه مدافعان دفن.
میراث فرهنگی سابقه‌ی ماجرا را مربوط به دو سال پیش یعنی همان سال‌های پایانی دولت دهم می‌داند که در همان وقت هم با رأی منفی استانداری مواجه شده بود. اما مجدداً در اواخر آذرماه امسال بحث به جریان افتاد و این بار بر تعداد نهادهای مخالف دفنِ پیکر شهدا در میدان افزوده شد. هر چند که موافقان شبانه و با زیر پا گذاشتنِ تمامی قوانین عاقبت سنگ خود را به کرسی نشاندند.
میراث فرهنگی یزد، در بیانیه ای با اذعان به اینکه "فرهنگ شهادت بالاترین فرهنگها است و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ، حفاظت از این میراث معنوی برجسته را جزو وظایف ذاتی و بنیادین خود می داند"۱، دلایل مخالفت خود با دفن شهدا در محوطه‌ی اصلی میدان را اینگونه بیان کرده است: "نخست اینکه طبق ضوابط و قوانین حاکم بر ثبت اماکن تاریخی هرگونه دفن اموات در این قبیل اماکن یا محوطه‌‌های تاریخی ممنوع است. دوم آنکه فعالیت‌های پژوهشی در محدوده امیرچخماق، اعم از فعالیت‌های باستان‌شناسی آن تکمیل نشده و به همین علت هرگونه حفاری به هر دلیلی منجر به مخدوش شدن لایه‌های باستانی و تداخل در روند مطالعات علمی است؛ و سوم آن‌که خود مجموعه امیر چخماق دارای طرح نجات‌بخشی است و احتمال ریزش یکی از مناره ها وجود دارد که برای جلوگیری از بحث تخریب آن باید طرح هایی اجرا شود. به عنوان مثال ممکن است نیاز به گودبرداری و سایر اقدامات حفاظتی و مرمتی داشته باشد"۲. درپاسخ به این استنادات که هر کدام می‌تواند دلیلی مکفی به شمار آید سردار باقر‌زاده، فرمانده کمیته جستجوی مفقودین که مسئولیت دفن شهدا در یزد به عهده‌ی وی بود به همین اکتفا کرده که بگوید "اولاً خبری که میراث به عنوان قانون مطرح کرده مصوبه‌ای است که در زمان طاغوت انجام شده و الزام‌آور نیست. ثانیا با فرض اینکه الزام‌آور باشد در مورد شهدا مصداق پیدا نمی‌کند"۳. تفسیری شخصی از قانون بدون کمترین ارجاع به متن، مصوبه، قانون یا هر سند دیگری که نقشی توضیحی یا توجیهی داشته باشد.

ماده ۵۶۶ همان قانون مجازات اسلامی که تأکید می‌کند "هر کس نسبت به تغییر نحوه‌ی استفاده از ابنیه، اماکن و محوطه های مذهبی – فرهنگی و تاریخی که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند ، برخلاف شئونات اثر و بدون مجوز از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور، اقدام نماید علاوه بر رفع آثار تخلف و جبران خسارت وارده به حبس از سه ماه تا یک سال محکوم می شود"

با اینهمه، میراث که حفظ حریم تاریخی میدان امیرچخماق را عهده دار است در مقام پاسخگویی برآمد و برای اثبات آنکه بر مبنای قوانین مصوب در نظام جمهوری اسلامی نیز عمل دفن شهدا غیرقانونی به شمار آمده و جُرم محسوب می‌شود به به دو ماده از قانون مجازات اسلامی که با صراحت درباره دخل و تصرف در اماکن تاریخی و مذهبی، حکم داده استناد کرد. اول ماده ۵۶۳ مجازات اسلامی که می‌گوید "هر کس به اراضی و تپه ها و اماکن تاریخی و مذهبی که به ثبت آثار ملی رسیده و مالک خصوصی نداشته باشد تجاوز کند به شش ماه تا دو سال حبس محکوم می شود مشروط بر آنکه سازمان میراث فرهنگی کشور قبلاً حدود مشخصات این قبیل اماکن و مناطق را در محل تعیین و علامت گذاری کرده باشد". دوم ماده ۵۶۶ همان قانون مجازات اسلامی که تأکید می‌کند "هر کس نسبت به تغییر نحوه‌ی استفاده از ابنیه، اماکن و محوطه های مذهبی – فرهنگی و تاریخی که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند ، برخلاف شئونات اثر و بدون مجوز از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور، اقدام نماید علاوه بر رفع آثار تخلف و جبران خسارت وارده به حبس از سه ماه تا یک سال محکوم می شود"۴.
ادله‌ی قانونیِ میراث را این‌بار نه یک نهاد که رجانیوز پاسخ گفت. رجانیوز در پاسخ به ایرادات حقوقی مطرح شده‌ توسط میراث فرهنگی نوشت که "مالک اصلی این نقطه شهرداری یزد می‌باشد و سند تملک آن در اختیار شهرداریست و اساساً این نقطه ارتباطی با میراث ندارد و حتی جزو بافت تاریخی نمی‌باشد. این بخش بعداً به فضای امیر چخماق اضافه شده و حتی در تصاویر قدیمی مشخص است که این نقطه خیابان بوده لذا این قانون مورد اشاره اصلاً دراینجا کاربرد و مصداق ندارد". رجانیوز سپس نوشت که حتی بر فرض اینکه مصداق هم داشته باشد، اشاره‌ی قانون به "تغییر نحوه‌ی استفاده از ابنیه و اماکن و محوطه‌های مذهبی فرهنگی و تاریخی‌است" و سپس می‌پرسد که "آیا دفن شهدا، در نحوه‌ی استفاده از این ابنیه اشکالی بوجود می‌آورد که میراث فرهنگی به آن استناد کرده؟ و آیا استناد به این قانون که بی‌ربط به موضوع است توهین به شهدا نیست۵؟"

ورود شورای تأمین استان
پس از تمامی مجادلاتی که پایانی نداشت جلسه‌ی تأمین استان تشکیل شد و برای لحظه‌ای به نظر رسید که راه حلی پیدا شده است. میراث فرهنگی پیشنهاد داد که پیکر شهدا در ضلع شمال شرقی میدان دفن شوند. راه حلی که هم حُرمت شهدا را آنطور که کمیته جستجوی مفقودین تشخیص داده بود، یعنی تدفین در محلی تاریخی و قدسی، حفظ می‌کرد، هم از خطر ریزش بنای تاریخی در امان نگاه‌شان می‌داشت و هم از مداخلات و گودبرداری‌های آتی. پیرو تصویب شورای تأمین استان و بنابر همین تصمیم، استانداری نیز اعلامیه ای را پخش و در آن از مردم دعوت کرد که برای مراسم استقبال و تشییع شهدا روز سه شنبه دوم دیماه مصادف با سالروز شهادت امام رضا(ع) در محل حضور پیدا کنند۶.

اوج ماجرا زمانی بود این افراد مدعی شدند که برای دفن شهدا در محوطه‌ی اصلی میدان از شخص رهبری استفتاءای کرده و پاسخ مثبت گرفته‌اند مبنی بر اینکه "چون این کار در راستای اهداف انقلاب اسلامی و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت می‌باشد بلامانع است". نقل قولی که استاندار یزد اذعان داشت که "این موضوع توسط نماینده محترم ولی فقیه در استان استعلام و مشخص شد که هیچ فتوایی از سوی معظم له در این خصوص صادر نشده است"

اما جلسه‌ی تأمین استان نیز پایان‌بخش ماجرا نشد و نتوانست مانع تصمیمات گروه مدافع دفن پیکر شهدا در همان محل اولیه که خود رأساً تصمیم گرفته بودند بشود. ابتدا سردار باقرزاده در واکنش به نقطه‌ی پیشنهادی میراث گفت : "زمین پیشنهادی میراث فرهنگی در نقطه کور میدان و در حاشیه بنا قرار گرفته است در حالی که شهیدان قهرمان فضیلت‌های انسانی همواره در وسط میدان بوده‌اند. چگونه است که امروز می‌خواهیم شهدا به حاشیه میدان بروند" و سپس در اقدامی خلاف قانون و مصوبه‌ی شورای تأمین استان، عده‌ای شبانه اقدام به حفر قبر در محوطه‌ی اصلی میدان کرده و پیکر دو شهید را قبل از مراسم اصلی در آن دفن کردند و مخالفان را در مقابل عمل انجام شده قرار دادند. پس از آن در روز اول دی ماه ( یک روز قبل از تاریخ تعیین شده ) در مراسمی که تنها از طریق پیامک های خصوصی از افراد دعوت به شرکت در آن شده بود، به دفن پیکر شش شهید دیگر اقدام نمودند.
اوج ماجرا زمانی بود این افراد مدعی شدند که برای دفن شهدا در محوطه‌ی اصلی میدان از شخص رهبری استفتاءای کرده و پاسخ مثبت گرفته‌اند۷ مبنی بر اینکه "چون این کار در راستای اهداف انقلاب اسلامی و ترویج فرهنگ ایثار و شهادت می‌باشد بلامانع است"۸. نقل قولی که استاندار یزد اذعان داشت که "این موضوع توسط نماینده محترم ولی فقیه در استان استعلام و مشخص شد که هیچ فتوایی از سوی معظم له در این خصوص صادر نشده است"۹. وی همچنین یادآور شد که این افراد حتی به دستور سرلشگر فیروزآبادی ( فرمانده کل نیروهای مسلح ) مبنی بر دفن شهدا در خارج از میدان نیز توجه نکرده‌اند. در این مراسم، استاندار لازم دید خاطر نشان کند که حتی امام جمعه‌ی یزد نیز با دفن شهدا در محوطه ی تاریخی میدان مخالف بوده است۱۰.


داستانی که گویا پایان ندارد

در پاسخ به اظهارات متین و سنجیده‌ی مسئولان میراث فرهنگی، مخالفان بهتر از این نیافتند که از زبان مهدی کوچک‌زاده نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی بگویند که "مقررات میراث فرهنگی برای بناهای تاریخی مزخرفاتی است که سازمان‌های بین‌المللی درآورده‌اند" و "استناد به قوانین میراث فرهنگی برای دفن شهید حرف مفت است"

گویی دفن غیرقانونی شهدا پایان ماجرا نبود و واکنش ها به این داستان تمامی ندارد . تأسف ها از بابت به خطر افتادن بافت تاریخی میدان در کلام مسئولان این حوزه ادامه دارد. میراث فرهنگی لازم دید طی بیانیه‌ای "به مردم عزیز کشور" بگوید که این سازمان "تمام اهتمام خود را از طریق مسئولان ذی‌ربط و قانون به دور از هیاهو و جنجال‌سازی و نیز با مذاکرات غیرعلنی برای حل مشکل به طرق قانونی به عمل آورده اما عوامل ذیربط با بی‌مهری نسبت به میراث فرهنگی و تاریخی و قوانین کشور علی رغم مصوبات شورای تامین استان یزد و توصیه مسئولین ملی و استانی مبنی بر جابجایی محل یاد شده اقدام نمودند"۱۱. طرف مقابل هم پنج روز پس از آن "دفن شبانه" مدعی شد که "هنگامی که شهرداری برای مهیا کردن نقطه مورد نظر میراث اقدام کرد اتفاقات مختلفی افتاد که کار را پیچیده وصداقت میراث را زیر سوال برد وهمچنین مردم را عصبانی نمود". از جمله آن اتفاقات این بود که گویا "مأمورین شهرداری مورد تعرض مالکین زمین مورد نظر میراث قرار گرفتند و معلوم شد زمین پیشنهادی میراث فرهنگی که اساساً جزو و ملحق به بافت تاریخی است معارضین متعدد از جمله ۱۱ ورثه دارد و این سوال پیش آمد که چرا میراث فرهنگی مکانی غصبی را برای دفن شهدا پیشنهاد داده است"۱۲.
اکنون دو دهه است که منازعه بر سر تملک اعیان هیچ حد و حدود قانونی و سیاسی برای خود قائل نبوده و نیست. ماجرایِ دفن غیرقانونی پیکر شهدا در میدانِ امیرچخماق یزد نشان داد که نزاع بر سر عرصه نیز بنا دارد از همین رویه پیروی کند. پرسش آن است که آیا از این وحدت رویه می‌توان وحدت فاعلان این دو نوع منازعه را نتیجه گرفت؟

مخالفان حتی ابراز نگرانی‌های معاون امور استان‌ها و مجلسِ سازمان میراث فرهنگی را نیز برنتافتند. وی با تأکید بر اینکه سازمان یونسکو برای ثبت جهانی آثار و محوطه‌های تاریخی ضوابط خاصی دارد، گفت: "قطعا یونسکو این وضعیت را برای ثبت جهانی این بنای تاریخی و بافت تاریخی یزد نخواهد پذیرفت۱۳." بهشتی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی نیز در مصاحبه با روزنامه‌ی "اعتماد" با اشاره به غیرقانونی بودن این اتفاق و مشکلاتی که در باب پرونده ثبت جهانی بافت تاریخی یزد ایجاد می شود گفت: "مسلما کاری که کردند، خلاف قوانین کشور است. در بحث ثبت جهانی، قطعا" عامل مخل ثبت، ارزیابی می شود". وی همچنین لازم دید تأکید کند که "شهدا فقط متعلق به یک گروه از جامعه ایران نیستند، متعلق به همه کشور هستند. آنها برای آرمان‌های انقلاب و حفظ نظام شهید شدند، نظام هم در قوانین و مقرراتش متجلی می شود. نمی‌شود که در جهت خلاف قوانین و مقررات نظام از شهدا سوءاستفاده یا استفاده ابزاری کنیم. این اسائه ادب به ساحت شهداست"۱۴. در پاسخ به اظهارات متین و سنجیده‌ی مسئولان میراث فرهنگی، مخالفان بهتر از این نیافتند که از زبان مهدی کوچک‌زاده نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی بگویند که "مقررات میراث فرهنگی برای بناهای تاریخی مزخرفاتی است که سازمان‌های بین‌المللی درآورده‌اند" و "استناد به قوانین میراث فرهنگی برای دفن شهید حرف مفت است"۱۵.

تملک اعیان و تصرف عرصه
در سال‌های اخیر شاهد بوده‌ایم که تذکرات قانونی مسئولان امور شهری نتوانستند جلوی ساخت‌و سازهای غیرقانونی که شهرهای کشور را به جولانگاه برج‌ها و مال‌های عظیم تبدیل کرده است بگیرند. ابراز نگرانی‌های همه‌ی مسئولان کشور نیز نسبت به از بین رفتن باغ‌ها و فضای سبز به هیچ گرفته شد و بوستانی نیست در شهر تهران که چشم طمع این دست سازندگان به دنبال آن نباشد. هشدارهای متعدد نسبت به کم آبی تهران و بد هواییِ آن هم مانع نشد که چند ده ساختمان بسیار بلند مرتبه در زمین‌های نزدیک به تهران ساخته شود. ساختمان‌هایی که هم جلوی جریان هوا را گرفته‌اند و هم بر بحران آب تهران افزوده‌اند. اکنون دو دهه است که منازعه بر سر تملک اعیان هیچ حد و حدود قانونی و سیاسی برای خود قائل نبوده و نیست. ماجرایِ دفن غیرقانونی پیکر شهدا در میدانِ امیرچخماق یزد نشان داد که نزاع بر سر عرصه نیز بنا دارد از همین رویه پیروی کند. پرسش آن است که آیا از این وحدت رویه می‌توان وحدت فاعلان این دو نوع منازعه را نتیجه گرفت؟




1. http://www.chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=114050&Serv=3&SGr=22
2. http://www.chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=114047&Serv=3&SGr=22
3. http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13931002000064
4. http://www.chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=113998&Serv=0&SGr=0
5. http://rajanews.com/Detail.asp?id=214444
6. http://khabarfarsi.com/ext/11522871
7. http://rajanews.com/Detail.asp?id=214325
8. http://www.rajanews.com/detail.asp?id=214190
9. http://khabarfarsi.com/ext/11522871
10. همان
11. http://www.mehrnews.com/news/2447983/
12. http://javanenghelabi.ir/آیا دفن شهدا در میدان «امیر چخماق» یزد غیر قانونی بود؟
13. http://www.chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=114031&Serv=3&SGr=22
14. http://www.irna.ir/fa/News/81436789/
15. http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13931002000362


■ دسته‌بندی:  «حکمرانی شهری»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها