شنبه ۲۷ دی ۹۳

میرداماد؛ مؤسسه‌ای برای حفظ میراث تاریخی گرگان

یکشهر

این روزها و بیشتر به دلیل تهاجم برج‌سازان به بناهای میراث تاریخی، این میراث در افواه عمومی اهمیتی دوباره یافته است و به نظر می‌رسد که حفاظت از میراث دیگر فقط وظیفه‌ی یک نهاد دولتی نیست. عمومی شدنِ پدیده‌ی حفاظت از میراث تاریخی را که امروز هنوز منحصراً به بناها خلاصه می‌شود باید به فال نیک گرفت و امیدوار بود که افزایش حساسیت عمومی به این پدیده بتواند هم در حفظ و حراست از این میراث یاری‌رسان باشد و هم به تعمیم مفهوم میراث به سایر حوزه‌های زندگیِ تعمیم یابد. اما همه‌ی مناطق و شهرهای کشور منتظر هجوم برج‌سازان نشدند تا درصدد حفاظت از این میراث برآیند. شهر گرگان و استان گلستان در زمره‌ی مناطقی هستند که گویی پیش از وقوع، علاج کار کرده‌اند و در سال ۱۳۸۱ به همت آیت‌االله نورمفیدی، امام جمعه‌ی شهر گرگان، مؤسسه‌ای را بنا نهادند تا تاریخ، فرهنگ و مواریث خطه‌ی جرجان و استرآباد را گردآوری، حفاظت و احیاء کنند.
برای این کار، مؤسسه‌ی میرداماد که از آذر ۱۳۸۹ دارای ساختمانی به مساحت ۱۰ هزار متر مربع و با زیربنای ۵ هزار متر مربع شامل بخش‌های مختلف و بویژه فضای مورد نیاز یک کتابخانه‌ی مجهز شده است، کارکردهای مشخصی را در برنامه‌های خود قرار داده است. مهم‌ترین این کارکردها در حوزه‌ی حفظ میراث تاریخی، تأسیس مرکز اسناد و عکس‌های تاریخی استان گلستان است.

در مجموعه‌ی اسناد، مدارک و اشیایِ گردآوری شده، از سیاق‌های بازرگانان، نامه‌های اداری و شخصی، اشیاء مورد استفاده در هتل‌ها و مهمانسراها، سربرگ مؤسسات تجاری و البته اسناد تاریخی گردآوری شده‌اند که پس از ثبت و فهرست‌نویسی در دسترس پژوهشگران قرار می‌گیرند

مرکز اسناد و کتابخانه
در مرکز اسناد مؤسسه‌ی میرداماد تا کنون بیش از ۳۵ هزار سند گردآوری شده است که در اختیار پژوهشگران و بازدیدکنندگان قرار دارند. جالب توجه است که برای گردآوری این اسناد، مؤسسه به رجوع به نهادهای معمول و مألوفی که این نوع اسناد را در اختیار دارند اکتفا نکرده‌است. یعنی غیر از رجوع به سازمان‌ها و نهادهایی همچون مرکز اسناد ملی ایران، مرکز اسناد و کتابخانه مجلس شورای اسلامی، مرکز اسناد دانشگاه تهران و مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اهمّ تلاش خود را به گردآوری اسناد و مدارکی معطوف کرده است که نزد افراد حقیقی و خانواده‌های گرگانی موجود بوده‌اند. این تلاش که به گفته‌ی مدیر مؤسسه با استقبال مردم گرگان مواجه شده است منتج به جمع‌آوری اسناد و مدارکی شده است که بازتابی هستند از زندگی روزمره‌ی مردم این خطه در یکصد سال اخیر. در مجموعه‌ی اسناد، مدارک و اشیایِ گردآوری شده، از سیاق‌های بازرگانان، نامه‌های اداری و شخصی، اشیاء مورد استفاده در هتل‌ها و مهمانسراها، سربرگ مؤسسات تجاری و البته اسناد تاریخی گردآوری شده‌اند که پس از ثبت و فهرست‌نویسی در دسترس پژوهشگران قرار می‌گیرند.
این مرکزِ اسناد با کتابخانه‌ای که هم‌اکنون در آن بیش از ۹۰ هزار جلد کتاب در آن موجود است، تکمیل شده است. بخش نشریات نیز به گردآوری دوره‌های مجلات قدیمی همچون ارمغان، اندیشه و هنر، یغما، سخن، وحید و نشریات قدیمی‌تر همچون روزنامه‌ی انجمن تبریز اقدام کرده است. روشن است که مهم‌ترین بخش نشریات را آرشیو مطبوعات استان گلستان تشکیل می‌دهد. کتابخانه دارای ظرفیت بیش از ۲۵۰ هزار جلد کتاب است.

دانشجویان و پژوهشگران و افراد عادی می‌توانند به راحتی و به صورت روزمره و در محل حضور پیدا کنند، از امکانات قرائتخانه برای مطالعه سود ببرند، کتاب‌های مورد نیاز را در همانجا از کتابدار گرفته و مطالعه کنند یا قرض بگیرند. همچنین امکان تقاضای ارسال کتاب به منزل و از منزل نیز وجود دارد

در کنار نوآوری در گردآوری اسناد و نگاهی گسترده‌تر از معمول به آنچه میراث تاریخی خواهده می‌شود، یکی دیگر ویژگی‌های مؤسسه‌ی میرداماد در ایجاد امکان دسترسی آسان به تمامی آنچه در این مؤسسه گردآوری شده است برای عموم مردم می‌باشد. در بازدید از مؤسسه می‌توان به روشنی دید که منطق حاکم بر مؤسسه بر سهولت دسترسی عموم به همه‌ی منابع و امکاناتِ آن برای عموم مبتنی است. دانشجویان و پژوهشگران و افراد عادی می‌توانند به راحتی و به صورت روزمره و در محل حضور پیدا کنند، از امکانات قرائتخانه برای مطالعه سود ببرند، کتاب‌های مورد نیاز را در همانجا از کتابدار گرفته و مطالعه کنند یا قرض بگیرند. همچنین امکان تقاضای ارسال کتاب به منزل و از منزل نیز وجود دارد.

دانشنامه‌ی استان گلستان
هم مرکز اسناد و هم کتابخانه البته در اختیار پروژه‌ی بزرگ‌تری نیز هستند: تدوین دانشنامه‌ی استان گلستان. آقای احمد خواجه‌نژاد، قائم مقام مؤسسه‌ی میرداماد که تقریباً از همان روزهای اول شروع به فعالیتِ این مجموعه، مسئولیت امور را به عهده داشته‌است، به ما گفت که دانشنامه‌ی استان گلستان باید بتواند همچون کتابی مرجع برای شناخت این استان در همه‌ی ابعاد و زمینه‌ها به کار گرفته شود.

دانشنامه‌ی استان گلستان، با همکاری محققان و پژوهشگران خود استان و سایر پژوهشگرانی که به تاریخ و جغرافیای این خطه اشراف دارند، در دست تدوین است و تاکنون حدود ۵۰۰ مدخل آن تهیه شده و آماده‌ی چاپ می‌باشد

دانشنامه‌ی استان گلستان، با همکاری محققان و پژوهشگران خود استان و سایر پژوهشگرانی که به تاریخ و جغرافیای این خطه اشراف دارند، در دست تدوین است و تاکنون حدود ۵۰۰ مدخل آن تهیه شده و آماده‌ی چاپ می‌باشد. البته به گفته‌ی قائم‌مقام مؤسسه، تکیه بر توان نیروهای بومی محدودیت‌هایی نیز داشت که عدم آموزش لازم در مورد تهیه‌ی دانشنامه مهم‌ترینِ آن بود. برای غلبه بر این محدودیت و افزایش توانمندی پژوهشگران، مؤسسه‌ی میرداماد اقدام به برگزاری کارگاه‌های تخصصی در این رابطه با کمک اساتید فن نمود و کار تدوین دانش‌نامه را با همکاری بیش از ۸۰ نفر از محققین استان آغاز کرد.
در ابتدای تهیه‌ی دانشنامه به دلیل نداشتن الگوی متناسب با ساختار، کارها گویا به صورت آزمون و خطا پیش رفت تا اینکه پس از مدتی با تلاش و استمرار در این مسیر، الگوی لازم به دست آمد و بر بازدهی کار افزوده شد. مکتوب کردن اقدامات روزانه در روند تهیه‌ی دانشنامه و انتشار مدخل‌هایی که آماده می‌شدند به صورت جداگانه اقدام دیگری بود که در آغاز کار لازم می‌نمود. انتشار این مداخل هم الگویی بود برای پژوهشگرانی که مشغول تهیه‌ی سایر مداخل بودند و هم نشان از جدیت کار داشت.
تلاش‌های مؤسسه‌ی میرداماد نشان می‌دهد که حفظ میراث فرهنگی نیاز به مشارکت و اعمال اراده‌ی خود شهرها و البته همکاری نهادهای مستقر در مرکز دارد و تنها از این طریق است که می‌توان اسناد و منابع پراکنده در سرتاسر کشور را در مرکزی جمع‌آوری نمود و برای نسل‌های آینده به یادگار گذاشت

کار با شناسایی و جمع‌آوریِ منابع، مقالات و پایان‌نامه‌های موجود آغاز شد. سپس از بین ۳ هزار مدخل، ۵۰۰ مدخل با اولویت درجه یک انتخاب شدند و کار جمع‌آوری و بررسی و تهیه مقاله آغاز شد. هر زمان که کار تهیه‌ی تعدادی از مقالات به اتمام می‌رسید، این مقالات، به صورت گزارش‌های دوره‌ای از پیشرفت کار برای صاحب‌نظران ارسال می‌شد تا هم آن‌ها از پیش‌رفت کار اطلاع یابند و هم با ارائه‌ی نظرات خود در تهیه این مجموعه شریک باشند.

حاصل سخن
تلاش‌های مؤسسه‌ی میرداماد نشان می‌دهد که حفظ میراث فرهنگی نیاز به مشارکت و اعمال اراده‌ی خود شهرها و البته همکاری نهادهای مستقر در مرکز دارد و تنها از این طریق است که می‌توان اسناد و منابع پراکنده در سرتاسر کشور را در مرکزی جمع‌آوری نمود و برای نسل‌های آینده به یادگار گذاشت. نکته‌ی حائز اهمیت در این قبیل اقدامات، هم‌گرایی و همکاری سازمان‌های اسناد شهرها با یکدیگر است. همچنان که موسسه‌ی میرداماد با سازمان اسناد شهرهای دیگر داد و ستد داشته است. البته واگذاری این مهم به حُسن نظرِ خودِ نهادهای محلی نیز کفاف کار را نخواهد داد. مسئولان مؤسسه به ما گفتند که متأسفانه بودند نهادها و سازمان‌هایی که از همکاری با این مؤسسه استنکاف ورزیدند. به نظر می‌رسد که تبیین چارچوب حقوقی این همکاری برای موظف کردن نهادها به همکاری با یکدیگر می‌تواند در بهبود این وضعیت مثمر ثمر باشد.




■ دسته‌بندی:  «رسانه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها