پنجشنبه ۲۲ آبان ۹۳

اهمیت اجتماعی تاریخیِ فضای شهری تجریش

علی آخرتی

میدان تجریش برای ساکنان کنونی تهران و مشخصاً برای افرادی که هر روز یا به تناوب و به مقاصد گوناگون با آن سر و کار دارند چه جایگاهی دارد؟ این جایگاه با آنچه در طول زمان و خصوصاً در دهه‌های اخیر بر این میدان گذشته و تغییرات و تحولاتی که در این یک قرن اخیر بر خود دیده چه نسبتی دارد؟ پاسخ به هر کدام از این سؤال‌ها می‌تواند راهگشای برنامه‌ریزی‌های احتمالیِ آینده برای ایجاد تغییرات مورد نظرِ مدیران و برنامه‌ریزانِ شهری در این فضا در عین حفظ جایگاه آن باشد. خصوصاً که در سال‌های اخیر برخی از فضاهای زنده شهری در تهران، در بی‌خبری شهروندان، دستخوش تحولات و آثار اجرایی طرح‌های کلانی قرار گرفتند که می‌تواند حیات اجتماعی جاری در آن‌ها را در طول زمان تضعیف کرده یا تغییر شکل بدهد.


اهمیت اجتماعی فضاهای شهری

حضور در یک فضا حاصل تجربه‌ی همزمان حضور فیزیکی در لحظه‌ی حال و حضور ذهنی در محوری زمانی و در ارتباط با گذشته است و این هر دو است که تجربه و درک کنونی ما از یک فضا را شکل می‌دهد

مفهوم فضا مدت‌های طولانی ذهن متفکران رشته‌های مختلف را به خود معطوف داشته و در این میان فضاهای شهری برای برنامه‌ریزان شهری، جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان اهمیت بسیاری یافته است. از این رهگذر فضاهای شهری چیزی فراتر از عناصری کالبدی که به صورت فیزیکی ایجاد کننده آن فضا قلمداد می‌شوند، هستند. فضای شهری، کلیه افرادی که به هر دلیل در آن پهنه‌ها حضور خواهند یافت و نیز مناسبات و تعاملات آن‌ها با یکدیگر و با بدنه کالبدی فضا را نیز شامل می‌شود و مانند هر فضای دیگری از بیشمار نشانه‌هایی تشکیل شده که افراد حاضر در آن، با فهم و تحلیل و واکنش نشان دادن به آن‌ها در ارتباطی پویا و دوطرفه، ضمن از آن خود نمودن فضا خود نیز تحت تعیُن آن در می‌آیند. در همین حال حضور در یک فضا حاصل تجربه‌ی همزمان حضور فیزیکی در لحظه‌ی حال و حضور ذهنی در محوری زمانی و در ارتباط با گذشته است و این هر دو است که تجربه و درک کنونی ما از یک فضا را شکل می‌دهد.
با توجه به اهمیت فضا به مثابه‌ی بستری برای وقوع کنش‌های فردی و جمعی و معنایابی و معنازایی آن‌ها، هر گروه اجتماعی متناسب با تعاملات خود با فضا و تعریفی که از آن ارائه می‌دهد و همزمان تعریفی که از آن برای خود دریافت می‌کند و نیز کارکردی که برای آن در نظر می‌گیرد، ضمن تضمین بقای خود، بقا یا تغییر آن فضا را نیز طرح‌ریزی می‌نماید.

اهمیت فضای شهری تجریش در کجاست؟
فضاهای شهری معمولاً حوزه‌هایی هستند که گروه‌های مختلف اجتماعی ضمن استفاده از آن‌ها، برای خود هویت و حافظه‌ی جمعی می‌آفرینند. از انباشت این حافظه جمعی در طول زمان حافظه‌ی تاریخی شکل می‌گیرد و هر گروه اجتماعی بر مبنای عناصر کلیدیِ شکل دهنده‌یِ حافظه‌ی تاریخی‌اش به نشانه‌گذاری و معنادهی به محیط پیرامونش می‌پردازد. از این منظر میدان تجریش و فضاهای محدوده آن با توجه به قدمت تاریخی، حضور گروه‌های مختلف اجتماعی و وجود انواع فضاهای شهری (از فضاهای قدسی گرفته تا عرفی و نیز فضاهایی با کارکردهای متنوع همچون مسکونی، اقتصادی، گذران اوقات فراغت و حمل‌ونقل شهری) از جایگاهی ممتاز در میان میادین شهر تهران برخوردار است.
تجریش به عنوان یکی از روستاهای شهرستان شمیران همواره نقشی محوری در محلات شمالی تهران دارا بوده. اهمیت این منطقه با انتخاب تهران به عنوان پایتخت حکومت قاجاریه و اقبال شاهان و شاهزادگان قاجار به روستاهای آن محدوده به عنوان منطقه‌ای ییلاقی و برای اقامت تابستانی‌شان نمودی بیش از همیشه می‌یابد. در این دوران، تجریش به سبب موقعیت مکانی مناسب و اعتدال هوا محل استقرار نایب‌الحکومه و مرکز حکومتی بلوک شمیران بوده است. به دنبال شاهان و درباریان، اعیان و اشراف تهران نیز به تملک باغ‌های این محدوده و ساخت عمارت‌هایی در آن‌ها می‌پردازند؛ که عمارت باغ فردوس از آن جمله است. همچنین شماری از سفارت‌خانه‌های خارجی نیز باغ سفارت خود را در این منطقه بنا نمودند.

حضور مردمانی که به قصد تفریح و گشت و گذار و حتی اقامت در فصل‌های گرم سال به تجریش می‌آمدند نه تنها کسب و کار اهالی آن منطقه و بازاریان تجریش را پر رونق می‌گرداند که حتی بازار کار مناسبی نیز برای کارگران شهرستانی ایجاد نموده بود تا در فصول گرم سال و به عنوان کارگر فصلی در تجریش مشغول فعالیت شوند

میدان تجریش کنونی حاصل کوچ اهالی محله قدیمی تجریش در نزدیکی پل رومی به مکان فعلی است. این اتفاق پس از ساخت بقعه امامزاده صالح شکل گرفت و به این ترتیب نواحی همجوار امامزاده صالح بافت فشرده‌یِ مسکونیِ ابتداییِ این میدان را تشکیل می‌داد. پس از آن، اهالی با ایجاد دکان‌هایی که در ابتدا تنها برای رفع نیازهای روزمره‌ی خودشان مورد استفاده قرار می‌گرفت و رفته رفته با افزایش گردشگران بر تعداد و رونق آن‌ها افزوده شد، بازار تجریش را به عنوان عامل دیگری برای تمرکز سکونت اهالی حول آن شکل دادند. در این زمان، محله‌ی تجریش از دو بخش محله‌ی بالا و محله‌ی پایین تشکیل می‌شد که محوری شمالی-جنوبی آن دو را از یکدیگر جدا می‌نمود. هر محله برای خود مسجدی جداگانه داشت؛ مسجد همت در محله‌ی بالا و مسجد اعظم در محله‌ی پایین. همچنین محله‌ی بالا گورستانی داشت که در محلِ بیمارستانِ شهدای تجریش کنونی قرار داشته. در این محل چناری کهنسال هم موجود بوده که به عنوان "امامزاده چنار" شناخته می‌شده و محل تفریح و تفرج اهالی تهران به خصوص در روزهای آخر هفته بوده است. این چنار و گورستان قدیمی تجریش در زمان حکومت رضا شاه پهلوی تخریب شد و به جای آن ساختمان شهرداری تجریش احداث گردید. و سرانجام در دهه‌ی ۱۳۴۰ شهرداری تجریش نیز جای خود را به بیمارستان ولیعهد (شهدای تجریش کنونی) داد. چنار امامزاده صالح نیز از عناصر برجسته موجود در این فضا بوده که در سال ۱۳۷۸ قطع شد. توصیف این چنار کهنسال در سفرنامه ادوارد پولاک که از ۱۸۵۱ تا ۱۸۶۰ در ایران بوده و نیز در سفرنامه ژان دیولافوا که در اوایل دهه‌ی ۸۰ قرن نوزدهم میلادی به ایران سفر کرده، موجود است. بازار تجریش دارای دو تکیه‌ی نیز هست؛ تکیه‌ی بزرگ در راسته بازار و تکیه‌ی کوچک در انتهای بازار و نزدیک میدان قدس.
احداث جاده پهلوی (خیابان ولیعصر کنونی) در دوران پهلوی اول و امتداد یافتن جاده شمیران (خیابان دکتر شریعتی کنونی) از نقاط عطف دیگر حیات اجتماعی میدان تجریش است. با این تغییرات، پل تجریش که بر رودخانه تجریش (جعفرآباد) واقع بود کارکردی درون محلی پیدا کرد. همچنین دو سوی این پل که به "سر پل تجریش" معروف و محل اصلی تفرج اهالی تهران بود نیز جای خود را به میدان تجریش داد و از آن پس میدان تجریش هر چه بیشتر کارکرد اوقات فراغتی و تفرجگاهی پیدا کرد. حضور مردمانی که به قصد تفریح و گشت و گذار و حتی اقامت در فصل‌های گرم سال به تجریش می‌آمدند نه تنها کسب و کار اهالی آن منطقه و بازاریان تجریش را پر رونق می‌گرداند که حتی بازار کار مناسبی نیز برای کارگران شهرستانی ایجاد نموده بود تا در فصول گرم سال و به عنوان کارگر فصلی در تجریش مشغول فعالیت شوند.
بازار تجریش سهم بالایی از فضاهای تجاری منطقه را در خود جای داده و حتی در قالب پاساژهایی مدرن اما متصل به فضای سنتی بازار، گسترش پیدا کرده و پاسخگوی گروهی از افراد است که برای خرید مایحتاج خود از مناطق دور و نزدیک مراجعه می‌نمایند

تجریش: فضای شهریِ چند منظوره
آنچه در این تاریخچه کوتاه از تجریش به وضوح عیان است، چند منظوره بودن این محل از زمان‌های بسیار دور است. به‌طوری که کارکردهای بسیار متنوعی را می‌توان برای آن برشمرد: کارکرد مذهبی- زیارتی از طریق انواع فضاهای قدسی مانند امامزاده و مساجد و تکایا و غیره ، کارکرد اقتصادی از طریق بازار، کارکرد تفرجگاهی، تفریحی و اوقات فراغتی با توجه به آب و هوا، مناظر طبیعی، نزدیکی به کوه و وجود دره‌ها و رودخانه‌های پرآب و کارکرد حمل و نقلی به عنوان محل اتصال دو محور اصلی شمالی-جنوبی شهر تهران (خیابان‌های ولیعصر و شریعتی) و نیز محور ارتباطی شرقی-غربی نواحی شمالی تهران.
آنچه در موارد گفته شده در بالا قابل توجه است در ابتدا در هم تنیدگی فضاها و عناصر طبیعی و شهری و نیز تداوم تاریخی قابل توجه این درهم تنیدگی است. تداوم تاریخی‌ای که علی‌رغم تمامی تحولات کالبدیِ شکل گرفته در این محدوده و علی‌رغم این واقعیت که بسیاری از بناهای موجود در نواحی مختلف این محله از غنای معمارانه و یا ارزش‌های معمارانه و تاریخی برخوردار نیستند، به شکل‌گیری حافظه‌ی جمعی و حافظه‌تاریخی قدرتمندی حول این فضا منجر شده است. مورد قابل توجه دیگر که به نوعی خود می‌تواند تحت تأثیر آن حافظه‌ی تاریخی رخ داده باشد و یا بر آن تأثیر بگذارد، این واقعیت است که تمامی کارکردهای گفته شده در مورد میدان تجریش همچنان در خصوص آن صادق است و همین موضوع سبب شده میدان تجریش بر خلاف بسیاری از میادین و فضاهای شهری تهران صرفاً محل عبور و مرور و گذر افراد نباشد. همچنان افراد مختلف با نیات متفاوت این میدان را برای برآورده شدن نیازشان بر می‌گزینند، به طوری‌که بازار تجریش سهم بالایی از فضاهای تجاری منطقه را در خود جای داده و حتی در قالب پاساژهایی مدرن اما متصل به فضای سنتی بازار، گسترش پیدا کرده و پاسخگوی گروهی از افراد است که برای خرید مایحتاج خود از مناطق دور و نزدیک مراجعه می‌نمایند. گروه دیگر افرادی هستند که به قصد زیارت به امامزاده صالح می‌آیند و گروهی نیز به منظور گذران اوقات فراغت و بهره بردن از فضاهای طبیعی یا کوهنوردی به این محل عزیمت می‌نمایند.
در نهایت میدان تجریش با وجود پایانه‌ی اتوبوس شهری در قسمت جنوبی آن و پایانه‌ی تاکسی در شمال آن و نیز ایستگاه مترو که با فاصله اندکی در میدان قدس قرار دارد همچنان نقش مهمی در برآوردن نیازهای حمل و نقلی اهالی ایفا می‌کند. در کنار این موضوع باید دسترسی به دو محور اصلی شمالی- جنوبی تهران اشاره نمود و نیز اتصال شرقی- غربی میدان تجریش و قدس از طریق خیابان شهرداری و هم‌چنین از طریق بازار که به عنوان پیاده راه می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.
در نهایت و در تصویری کلی میدان تجریش آمیزه ای از فضاهایی با کارکردها و مخاطبانی مجزاست که به صورتی پویا در هم تنیده‌اند. چنانکه یک فرد با حرکت در راسته‌ی بازار بی هیچ مرزی خود را در بازار سنتی، مغازه‌های مدرن، بافت مسکونی قدیمی، تکیه‌ها و در نهایت امامزاده خواهد یافت. این موضوع در خصوص مسیرهای منتهی به میدان تجریش هم نمود دارد. از یک طرف دسترسی به میدان از طریق خیابان شهرداری است که ضلع جنوبی آن در اختیار بازار است. مسیر دیگر خیابان ولیعصر است که به عنوان عریض‌ترین پیاده‌رویِ شهر تهران و با توجه به منظره چنارهای کهنسال آن و نیز وجود مکان‌هایی مانند باغ فردوس، موزه سینما، آش سید مهدی و غیره، فضایی برای پیاده‌روی و گشت‌وگذار برای افراد در اختیار می‌نهد. حتی وجود یک کافه‌ی کوچک در گوشه میدان، پیاده‌رو را به پاتوق قهوه‌خورها تبدیل کرده، اتفاقی که در کمتر گوشه‌ای از شهر روی می‌دهد.
در نهایت و در تصویری کلی میدان تجریش آمیزه ای از فضاهایی با کارکردها و مخاطبانی مجزاست که به صورتی پویا در هم تنیده‌اند. چنانکه یک فرد با حرکت در راسته‌ی بازار بی هیچ مرزی خود را در بازار سنتی، مغازه‌های مدرن، بافت مسکونی قدیمی، تکیه‌ها و در نهایت امامزاده خواهد یافت

مسیر دیگر دربند است که آن هم مورد استفاده کسانی قرار می‌گیرد که قصد تفرج یا کوهپیمایی دارند. البته در سال‌های اخیر در تمامی این مسیرها و به خصوص در خیابان‌های ولیعصر، فناخسرو و غلام جعفری مجتمع‌های تجاری جدیدی ساخته شده است که می‌تواند بافت منطقه و به خصوص بافت اقتصادی آن را دچار تغییر کند که این اتفاق خود می‌تواند موضوع بررسی‌های جامع اجتماعی بیشتر باشد. بررسی‌هایی که فقدان آن در طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهری هم‌چنان احساس می‌شود. خصوصاً اگر این نکته را نیز در نظر داشته باشیم که از برنامه‌های توسعه‌ی پنج ساله شهرداری، و حتی پیش از آن زمزمه مداخلات کلان در میدان تجریش به منظور "ساماندهی" آن به گوش می‌رسد. اما مطابق معمول تا اجرایی نشدن آن، حتی نمی‌توان حدس زد که کدام الگو را برای آن در نظر گرفته‌اند: تجریش پیاده راه خواهد شد یا به سرنوشت دردناک چهارراه ولیعصر گرفتار خواهد آمد؟ شاید هم زندگی فعالانه آن در همین بی‌سر و سامانی و آشوب فعلی ادامه پیدا کند.




منابع
آقا محمد حسن، میترا، "امامزاده چنار"، دانشنامه تهران بزرگ، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 1، 1392؛
خانی، حسین؛ نائله نفر، "بررسی کارکرد فضاهای شهری در حیات اجتماعی شهروندان تهرانی: مطالعه موردی خیابان انقلاب حدفاصل چهارراه ولی‌عصر تا میدان انقلاب و خیابان شهرداری حدفاصل میدان تجریش تا میدان قدس"، در شهر فضا و زندگی روزمره، تهران، تیسا، 1393؛
فکوهی، ناصر، انسان شناسی شهری، تهران، نی، 1383؛
فیالکوف، یانکل، جامعه‌شناسی شهری، ترجمه عبدالحسین نیک گهر، تهران، آگه، 1383؛
کرم همدانی، علی، "تجریش"، دانشنامه تهران بزرگ، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 1، 1392؛
لالمی، شیده، "امامزاده صالح، چنار"، دانشنامه تهران بزرگ، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد 1، 1392؛
سیار، سامان. مرکز هنری تهران، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین


■ دسته‌بندی:  «محیط شهری»

■ در این مطلب به «» اشاره شده است.




پیام‌ها