چهارشنبه ۱۲ شهریور ۹۳

وضعیت فعلی اشتغال زنان در ایران (۲)

نرگس خسروشاهی

تحصیلات عالی، ابزار بهبود وضعیت اشتغال

نوشته‌ی حاضر که در سه بخش منتشر می‌شود به مطالعه وضعیت فعلی اشتغال زنان در ایران می‌پردازد با هدف نشان دادنِ آنکه ایران در کجای جغرافیای اقتصادی جهان قرار گرفته است و کدام سیاست‌های اقتصادی، آموزشی و استخدامی می‌توانند در بهبود این وضعیت مؤثر باشند و کدام‌یک مُضر به حال. در بخش اول۱، پس از مروری بر وضعیت کلی اشتغال در کشور، آمار اشتغال زنان بر اساس شاخص وضع شغلی ارائه شد و این ارقام در مقایسه با تعدادی از سایر کشورها مورد ارزیابی قرار گرفت. در این بخش دوم، ارقام اشتغال زنان بر اساس دو شاخص دیگر که عبارت باشند از شاخص فعالیت‌های اقتصادی و گروه‌های عمده‌ی شغلی مورد بررسی قرار خواهند گرفت. در بخش سوم، شاخص‌های سه‌گانه به صورت متناظر بررسی خواهند شد و نتیجه‌ی کلیِ سه بخش نوشته ارائه خواهند گشت.

اشتغال زنان در فعالیت‌های اقتصادی
شاخص اشتغال در فعالیت‌های اقتصادی (که مرکز آمار ایران از آن با عنوان فعالیت اصلی محل کار یاد می‌کند) به بخش اصلی کشاورزی، صنعت و خدمات تقسیم می‌شود. این سه بخش براساس طبقه بندی بین المللی فعالیت اقتصادی۲ به ۱۸ زیر گروه طبقه بندی شده است.
اطلاعات اشتغال در بخش‌های صنعتی برای شناسایی انتقال‌های اساسی در اشتغال و مراحل توسعه سودمند است. در متون تخصصی مربوط به توسعه‌ی اقتصادی، شغل‌ها از کشاورزی به سمت بخش صنعت و نهایتاً خدمات اختصاص می‌یابند؛ در این فرایند، نیروی کار از مناطق روستایی به شهرها مهاجرت می‌کنند. ضمناً، این شاخص با شاخص وضع شغلی در ارتباط است. به این ترتیب که، با رشد اقتصادی، می‌توان انتظار مشاهده انتقال اشتغال از بخش کشاورزی به صنعت و خدمات را داشت، که به نوبه خود، در افزایش تعداد کارکنان مزد و حقوق بگیر انعکاس خواهد یافت. همچنین، سهم کاهش یابنده‌ی اشتغال در کشاورزی منتج به کاهش سهم کارکنان فامیلی خواهد شد، که اغلب در بخش روستایی کشورهای در حال توسعه گسترده‌اند۳.
بررسی آمار اشتغال کل در بخش‌های عمده اقتصادی در ایران شاهد کاهش اشتغال در بخش کشاورزی و انتقال به بخش‌های صنعت و خدمات است. اما این روند در مورد زنان با کاهش قابل توجه در بخش کشاورزی و صنعت و افزایش اندک در خدمات روبرو است. این موضوع را می‌توان با نظریه U شکل بودن نرخ مشارکت نیروی کار طی فرایند توسعه توضیح داد. بدین صورت که نرخ مشارکت طی مراحل گذار به توسعه (صنعتی شدن) ابتدا کاهش و سپس افزایش می‌یابد ولی در کل به نظر می‌رسد که این U برای مردان دارای دهانه بازتری نسبت به زنان باشد۴ (البته در مورد کاهش اشتغال زنان در بخش صنعت بررسی بیشتری لازم است).
با دسته‌بندی بر اساس اطلاعات فرصت‌های شغلیِ زیربخش‌های اقتصادی، داده‌های تفصیلی‌تر که در طی زمان مورد مشاهده قرار گیرد، تصویری از بخش‌هایی که تقاضا برای نیروی کار در آن متمرکز شده است را بدست می‌دهد و بنابراین می‌تواند راهنمایی باشد برای سیاست‌گذاران تا با ایجاد مهارت و برنامه‌های آموزشی۵جهت بهبود مطابقت بین عرضه و تقاضای نیروی کار برنامه‌ریزی کنند.
مطالعه آمار اشتغال زنان براساس فعالیت‌های اقتصادی در سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ حاکی از آن است که از بین ۱۸ گروه فعالیت اقتصادی زنان عمدتاً به سه فعالیت "کشاورزی، شکار و جنگلداری"، "صنعت (ساخت یا تولیدات صنعتی)" و "آموزش" و با نسبتی کوچک‌تر به "عمده‌فروشی و خرده‌فروشی و غیره" و "بهداشت و مددکاری اجتماعی" می‌پردازند، که این حضور در دو گروه اول با کاهش قابل توجهی روبرو بوده است.
جمعیت کل (و مشابه آن مردان) با توزیع پراکنده‌تری به فعالیت‌های "کشاورزی، شکار و جنگلداری"، "صنعت (ساخت)"، "ساختمان"، "عمده فروشی و خرده فروشی" و "حمل و نقل، انبارداری و ارتباطات" اشتغال دارد.
1.png
بررسی اشتغال زنان در سایر کشورها نشان می‌دهد که در کشورهای توسعه یافته زنان اغلب در فعالیت‌های اقتصادی "صنعت (ساخت)"، "عمده فروشی و خرده فروشی"، "مستغلات، اجاره و فعالیت‌های کار و کسب"، "آموزش" و "بهداشت و مددکاری اجتماعی" مشغول به کارند. از میان این فعالیت‌ها مردان در "صنعت (ساخت)"، "عمده فروشی و خرده فروشی"، "مستغلات، اجاره و فعالیت‌های کار و کسب" با زنان مشابه‌اند.
در کشورهای تازه صنعتی شده، زنان در فعالیت‌های "کشاورزی، شکار و جنگلداری"، "صنعت (ساخت)"، "عمده فروشی و خرده فروشی"، "آموزش" و "خانوارهای معمولی دارای مستخدم" و در برخی کشورهای توریستی مثل مالزی و مکزیک در فعالیت "هتل و رستوران" مشغول به کارند. در این کشورها مردان در فعالیت‌های "کشاورزی، شکار و جنگلداری"، "صنعت (ساخت)" و "عمده فروشی و خرده فروشی" همانند زنان درصد اشتغال بالایی دارند.
زنان در کشورهای در حال توسعه عمدتاً در فعالیت‌های "کشاورزی، شکار و جنگلداری"، "عمده فروشی و خرده فروشی" و "آموزش" اشتغال دارند. اشتغال زنان در بخش‌های "صنعت (ساخت)" و "خانوارهای معمولی دارای مستخدم" در برخی کشورهای در حال توسعه دیده می‌شود.
بررسی اشتغال در بخش‌های اقتصادی، تئوری‌های توسعه را تائید می‌کند، به طوری که در کشورهای صنعتی بیش از ۸۰ درصد زنان در بخش خدمات و کمتر از ۲ درصد در بخش کشاورزی فعالیت می‌کنند. در کشورهای تازه صنعتی شده زنان بیش از سایر کشورها در بخش صنعت مشغول بکارند و اشتغال زنان در بخش کشاورزی در کشورهای در حال توسعه از دو گروه دیگر بیشتر است. اما در تمام این کشورها زنان در دو فعالیت "ساختمان" و "حمل و نقل و انبارداری" که اشتغال بالایی را به خود اختصاص می‌دهد، غایب‌اند.

زنان و گروه‌های عمده شغلی
شاخص گروه‌های عمده شغلی براساس طبقه بندی بین المللی مشاغل (ISCO-۸۸) در ۱۰ گروه عمده، براساس سطح و نوع مهارت طبقه‌بندی شده است.
از آمارهای مربوط به گروه‌های عمده شغلی برای تحقیق بر روی موضوعات بازار نیروی کار استفاده می‌شود، که محدوده‌ای از امنیت حرفه‌ای و سلامت تا بخش‌بندی بازار نیروی کار را شامل می‌شود. همچنین تجزیه و تحلیل گروه‌های عمده شغلی، از سیاست‌های اقتصادی و نیروی کار در زمینه‌هایی نظیر برنامه‌ریزی‌های آموزشی، مهاجرت و خدمات استخدامی خبر می‌دهد. اطلاعات گروه‌های عمده شغلی به ویژه برای شناسایی تغییرات در سطوح مهارت در نیروی کار اهمیت دارد. در بسیاری از کشورهای پیشرفته و در برخی کشورهای درحال توسعه، مدل‌های طرح‌ریزی استخدام در گروه‌های عمده شغلی به منظور اطلاع از سیاست‌های مناسب با هدف برآورده کردن نیازهای مهارتی آینده، و همچنین توصیه به دانشجویان و جویندگان کار برای چشم انداز شغلی مورد انتظار به کار می‌رود. تغییر در توزیع گروه‌های عمده شغلی در یک اقتصاد می‌تواند برای شناسایی و تجزیه و تحلیل مراحل توسعه نیز مورد استفاده قرار گیرد.
در سال ۱۳۸۵، گروه‌های شغلی "صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوطه"، "کارکنان ماهر کشاورزی، جنگلداری وماهیگیری" و "متخصصان" به ترتیب بیشترین سهم را به خود اختصاص داده‌اند در حالیکه این نسبت‌ها در سال ۱۳۹۰ تغییر کرده و بیشترین سهم به ترتیب برای گروه‌های شغلی "متخصصان"، "کارکنان ماهر کشاورزی، جنگلداری وماهیگیری" و "صنعتگران و کارکنان مشاغل مربوطه" داده شده است.
2.png

در کل نسبت زنان در این سال‌ها در سطوح مهارتی ۳ و ۴ از ۲۵ درصد به ۳۳.۴ درصد افزایش و در سطوح مهارتی ۱ و ۲ از ۷۴.۹ درصد به ۶۶.۳ درصد کاهش یافته است و جابجایی بیش از ۸ درصدی را در سطوح مهارت شاهد هستیم. این درحالیست که در جمعیت کل این جابجایی به میزان تقریبی ۰.۷ درصد دیده می‌شود.
از آنجا که اطلاعاتی درخصوص سطح دستمزدها دردسترس نبود، امکان استفاده از شاخص آستانه دستمزد، یکی از شاخص‌هایی که در مطالعه تحقیقی مرکز آمار ایران با عنوان "بررسی تطبیقی بازار کار زنان و عوامل مؤثر بر مشارکت زنان" در سال ۱۳۸۲ مورد مطالعه قرار گرفته بود، برای مقایسه میزان اثر اختلاف دستمزد بین زنان و مردان بر میزان مشارکت زنان و مطلوبیت اشتغال برای زنان میسر نبود. اما، با توجه به کاهش مشارکت اقتصادی زنان در سال ۱۳۹۰ می‌توان نتیجه گیری کرد که با کاهش فرصت‌های شغلی، زنان دارای سطح مهارت بالاتر امکان و تمایل بیشتری برای حضور در نیروی کار داشته‌اند. این مسئله می‌تواند ناشی از افزایش دستمزد در سطوح بالاتر مهارتی و افزایش مطلوبیت اشتغال در این گروه از مشاغل برای زنان تلقی گردد. از طرف دیگر، طبق نظریه توسعه، با انتقال از اقتصاد کشاورزی به صنعتی، بازار کار گرایش به جذب نیروهای متخصص داشته و افزایش چشمگیر تحصیلات زنان در سطوح عالی امکان جذب آنان را در این بازار فراهم کرده است.
آمار مورد مطالعه اشتغال زنان در گروه‌های عمده شغلی در برخی کشورها حاکی از آن است که در کشورهای توسعه یافته و صنعتی زنان به نسبتی بالای ۴۰% در مشاغل دارای مهارت بالا اشتغال دارند. گروه‌های عمده زنان در این کشورها عموماً متعلق است به "متخصصان"، "تکنیسین‌ها و دستیاران"، "کارمندان امور دفتری و اداری" و "کارکنان خدماتی و فروشندگان". همچنین گروه "قانونگذاران و مقامات عالی رتبه و مدیران" درصد قابل توجهی از زنان را به خود اختصاص می‌دهد.
در مقایسه کشورهای تازه صنعتی شده با کشورهای توسعه یافته مشخص می‌شود که زنان در گروه "متخصصان" کمتر و در گروه "کارگران ساده" با درصدی بسیار بالاتر اشتغال دارند. در کشورهای در حال توسعه زنان هم در گروه سطح مهارتی بالای "متخصصان" و گروه سطح مهارتی پایین "کارگران ساده" (نه در همه موارد) درصد بالاتری را نشان می‌دهند. نکته جالب توجه این است که در سایر گروه های عمده شغلی شباهت واضحی در بین این کشورها با یکدیگر دیده نمی‌شود، که ممکن است ناشی از تفاوت‌های فرهنگی باشد که زمینه ورود به چه کارهایی را به زنان می‌دهد.





1.http://yekshahr.net/2014/08/-1.html
2. ISIC, REV 3.1
3. “KILM 4. Employment by Sector”, International Labour Organization 2014
4. "بررسی تطبیقی بازار کار زنان و عوامل مؤثر بر مشارکت آنان" پژوهشکده آمار مرکز آمار ایران، حسین میرزایی، 1382
5. “KILM 4. Employment by Sector”, International Labour Organization 2014
6. “KILM 5. Employment by Occupation”, International Labour Organization 2014
7. "بررسی تطبیقی بازار کار زنان و عوامل مؤثر بر مشارکت آنان" پژوهشکده آمار مرکز آمار ایران، حسین میرزایی، 1382


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.


از همین نویسنده:

■ نرگس خسروشاهی: وضعیت فعلی اشتغال زنان در ایران (۳)

■ نرگس خسروشاهی: وضعیت اشتغال زنان در ایران (۱)



پیام‌ها