دوشنبه ۳ شهریور ۹۳

وضعیت اشتغال زنان در ایران (۱)

نرگس خسروشاهی

اشتغال آسیب‌پذیر و مزد و حقوق‌بگیر
نوشته‌ی حاضر که در سه بخش منتشر خواهد شد به مطالعه وضعیت فعلی اشتغال زنان در ایران می‌پردازد با هدف نشان دادنِ آنکه ایران در کجای جغرافیای اقتصادی جهان قرار گرفته است و کدام سیاست‌های اقتصادی، آموزشی و استخدامی می‌توانند در بهبود این وضعیت از منظر برابری، عدالت و توسعه مؤثر باشند و کدام‌یک مُضر به حال. در این بخش اول، پس از مروری بر وضعیت کلی اشتغال در کشور، آمار اشتغال زنان بر اساس شاخص وضع شغلی ارائه خواهد شد و این ارقام در مقایسه با تعدادی از سایر کشورها مورد ارزیابی قرار خواهند گرفت. در بخش دوم، ارقام اشتغال زنان بر اساس دو شاخص دیگر که عبارت باشند از شاخص فعالیت‌های اقتصادی و گروه‌های عمده‌ی شغلی مورد بررسی قرار خواهند گرفت. در بخش سوم، شاخص‌های سه‌گانه به صورت متناظر سنجیده خواهند شد و نتیجه ی کلیِ سه بخش نوشته ارائه خواهد گشت.

مقدمه
روشن است که بحران بیکاری یکی از چالش‌های دولت در سال‌های پیش رو خواهد بود. به منظور غلبه بر آن تا پایان برنامه پنجم توسعه کشور و سند چشم انداز بیست ساله، به گفته فروزان مهر، معاون وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی رشد ۸ درصدی تولید ناخالص داخلی باید تحقق پیدا کند۱. مرکز آمار ایران نرخ بیکاری سال ۹۲ را ۱۱.۳ درصد اعلام کرده است در حالیکه "هیئت چشم انداز اقتصاد ایران" این نرخ را ۱۸.۶ درصد اعلام نموده و پیش بینی می‌کند در سال ۹۳ به ۱۸.۸ درصد برسد۲.

شاخص وضع شغلی عمدتاً تمرکز را بر میزان آسیب‌پذیری گروه‌های شاغل قرار می‌دهد؛ شاخص اشتغال در فعالیت‌های اقتصادی نشان می‌دهد که کدام فعالیت‌ها بیشتر پذیرای حضور زنان هستند؛ و شاخص گروه‌های عمده شغلی سطوح مهارتی زنان شاغل را مورد بررسی قرار می‌دهد

بر طبق گزارش وزارت اقتصاد و دارایی دولت یازدهم جمعیت بیکار کشور متجاوز از سه میلیون نفر و جمعیت غیرفعال فارغ‌التحصیلان و در حال تحصیل آموزش عالی پنج میلیون و سیصد هزار نفر اعلام شده است. با توجه به ورود این جمعیت به بازار کار، شمار متقاضیان بالقوه شغل در ایران به بیش از هشت میلیون نفر خواهد رسید۳، که بخش قابل توجهی از این جمعیت را زنان تشکیل می‌دهند.
به نظر می‌رسد در سال‌های گذشته چاره‌اندیشی‌ها در خصوص وضعیت زنان اغلب تنها معطوف به مدیریت شیوه‌ی حضور زنان در مشاغل و حوزه‌ی عمومی بوده‌است، یا سیاست‌هایی کلی مبنی بر حمایت از زنان با محوریت نقش آنان در خانواده که در برخی از موارد بیش از آن که بدان‌ها سود رسانده باشد، موقعیت شغلی و اجتماعی آن‌ها را تهدید کرده است. این قبیل سیاست‌گذاری‌های عام که از نگرانی‌های معطوف به افزایش نرخ باروری یا برهم خوردن ترکیب سنی جمعیت نشأت گرفته اغلب با قضاوت پیشینی خود نسبت به "نقش اصلی زنان"، واقعیت‌های نگران‌کننده‌ای چون بیکاری، تورم و فقدان دورنمای بهبود وضعیت اقتصادی، نیز توسعه انسانی و البته قضاوت و تمایل خودِ زنان در این خصوص را کمتر مورد توجه و اهمیت قرار داده است.
برای مطالعه اینکه زنان در ایران به چه مشاغلی می‌پردازند، سه شاخص کلی وضع شغلی، اشتغال در فعالیت‌های اقتصادی و گروه‌های عمده شغلی در سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ براساس آمارهای "نتایج آمارگیری نیروی کار"۴ مورد بررسی قرار گرفته و با ۱۵ کشور جهان مقایسه گردیده است۵. این سه شاخص هرکدام به ابعاد مختلفی از وضعیت اشتغال زنان می‌پردازند. شاخص وضع شغلی عمدتاً تمرکز را بر میزان آسیب‌پذیری گروه‌های شاغل قرار می‌دهد؛ شاخص اشتغال در فعالیت‌های اقتصادی نشان می‌دهد که کدام فعالیت‌ها بیشتر پذیرای حضور زنان هستند؛ و شاخص گروه‌های عمده شغلی سطوح مهارتی زنان شاغل را مورد بررسی قرار می‌دهد.

نگاهی به آمار کلی اشتغال زنان ۶
در دوره بین سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰، نرخ مشارکت۷ زنان از ۱۶.۴ درصد در سال ۱۳۸۵ به ۱۲.۶ درصد در سال ۱۳۹۰ رسیده که از کاهشی ۳.۸ درصدی حکایت می‌کند. این تغییرات همسو با کاهش نرخ مشارکت کل و نرخ مشارکت مردان است که به ترتیب کاهشی ۳.۵ و ۳.۲ درصدی را شاهد هستیم۸. از آنجا که نسبت وابستگی۹ جمعیت کشور در طی این دوره همواره کاهش داشته است و از ۴۳.۵ درصد به ۴۱.۰۵ درصد رسیده ، کاهش نرخ مشارکت اقتصادی نمی‌تواند به دلیل کاهش جمعیت واقع در سن فعالیت باشد.

. نگاهی به تغییرات نرخ اشتغال نشان می‌دهد که نرخ اشتغال کل بین سال‌های ۱۳۸۵ الی ۱۳۹۰ کاهشی ۱.۱۷ درصدی داشته است و با وجود سهم کوچک مشارکت زنان در فعالیت‌های اقتصادی، کاهش اشتغال زنان به میزان ۴.۴۴ درصد در مقابل کاهش نرخ اشتغال مردان به میزان ۰.۵۴ درصد، در این افت تأثیرگذار بوده است

نرخ اشتغال زنان در سال ۱۳۸۵ به میزان ۸۳.۸ درصد و در سال ۱۳۹۰، ۷۹.۳۶ درصد بوده است. و به غیر از سال ۱۳۸۶ که افزایشی ۰.۴ درصدی را نشان می‌دهد از آن به بعد روند رو به کاهش داشته است. نگاهی به تغییرات نرخ اشتغال۱۰ نشان می‌دهد که نرخ اشتغال کل بین سال‌های ۱۳۸۵ الی ۱۳۹۰ کاهشی ۱.۱۷ درصدی داشته است و با وجود سهم کوچک مشارکت زنان در فعالیت‌های اقتصادی، کاهش اشتغال زنان به میزان ۴.۴۴ درصد در مقابل کاهش نرخ اشتغال مردان به میزان ۰.۵۴ درصد، در این افت تأثیرگذار بوده است.

وضع شغلی زنان
مرکز آمار ایران با کمی تفاوت با طبقه-بندی‌های بین‌المللی وضعیت اشتغال (ICSE) را به گروه‌های (۱) کارفرما، (۲) کارکن مستقل، (۳) کارکن فامیلی بدون مزد و (۴) مزد و حقوق‌بگیر بخش خصوصی، (۴) مزد و حقوق‌بگیر بخش عمومی و (۵) مزد و حقوق‌بگیر بخش تعاونی (آمار این گروه در گروه مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی گنجانده شده است) تقسیم کرده است.
بر طبق طبقه‌بندی بین‌المللی وضعیت اشتغال (ICSE)، معیار اصلی برای تعیین گروه‌های وضع شغلی، انواع مخاطرات اقتصادی‌ای است که افراد در محیط کاری با آن روبرو می‌شوند، عنصری تعیین کننده که میزان قدرت تعلق نهادی بین شخص و شغل، و میزان اختیار شخص بر بنگاه‌ها و سایر کارگران را مشخص می‌کند که تأثیر آشکار و ضمنی بر قرارداد استخدامی وی دارد۱۱.
برطبق این طبقه‌بندی، گروه‌های "کارکن مستقل" و "کارکن فامیلی" به عنوان "مشاغل آسیب پذیر" شناخته می‌شوند. این مشاغل معمولاً فاقد مقررات رسمی کار بوده، و بنابراین بیشتر محتمل است که فاقد عناصر اشتغال شایسته نظیر امنیت شغلی و اجتماعی کافی و "صدایی" (از طریق اتحادیه‌های کارگری و سازمان‌های مشابه) در محیط کار باشند. به ویژه در صورتی‌که سهم بزرگی از کارگران به عنوان "کارکن مستقل و فامیلی" فعالیت کنند، احتمالاً موجد توسعه‌ی ناچیز، رشد نازل مشاغل و فقر گسترده هستند و اغلب نشانه‌هایی از اقتصاد۱۲روستایی.
مقایسه سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ نشان می‌دهد که سهم نیروی کار زنان از "مشاغل آسیب پذیر" شامل گروه‌های "کارکن مستقل" و "کارکن فامیلی بدون مزد"، به گروه‌های "مزد و حقوق‌بگیر بخش خصوصی و عمومی" (مشاغل غیرآسیب‌پذیر) انتقال یافته است، با این وجود، این بهبود ظاهری درصدها به دلیل بهبود وضع شغلی زنان نیست بلکه به دلیل کاهش آمار اشتغال زنان به طور کلی و در تک تک گروه‌های وضع شغلی به غیر از "مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی" است.

مقایسه سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ نشان می‌دهد که سهم نیروی کار زنان از "مشاغل آسیب پذیر" شامل گروه‌های "کارکن مستقل" و "کارکن فامیلی بدون مزد"، به گروه‌های "مزد و حقوق‌بگیر بخش خصوصی و عمومی" (مشاغل غیرآسیب‌پذیر) انتقال یافته است، با این وجود، این بهبود ظاهری درصدها به دلیل بهبود وضع شغلی زنان نیست بلکه به دلیل کاهش آمار اشتغال زنان به طور کلی و در تک تک گروه‌های وضع شغلی به غیر از "مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی" است

نگاهی دقیق‌تر به آمار نشان می‌دهد که با وجود کاهش آمار اشتغال زنان در وضع شغلی "کارکن مستقل" و"کارکن فامیلی بدون مزد"، این گروه‌ها در سال ۱۳۹۰ همچنان میزان قابل توجه ۴۵.۲ درصد از کار زنان را به خود اختصاص می‌دهند. اما کاهش ۴۶۰ هزار نفری اشتغال زنان در وضع شغلی "کارکن فامیلی بدون مزد" می‌تواند به دلیل کاهش ۴.۴ درصدی اشتغال کل در بخش کشاورزی باشد، چرا که این شیوه کار به ویژه در بین زنان خانه‌داری عمومیت دارد که سایر اعضای خانواده به خود اشتغالی معمولاً اداره کسب و کار خانوادگی یا کشاورزی می‌پردازند.
از طرف دیگر نگاهی به آمار مربوط به وضع شغلی "مزد و حقوق بگیر" اعم از خصوصی و عمومی نشان می‌دهد که با وجود افزایش سهم زنان در این دو گروه در سال ۱۳۹۰ نسبت به سال ۱۳۸۵ ، جمع آمار جمعیت در این دو گروه ثابت مانده است، و افزایش جمعیت زنان "حقوق بگیر بخش خصوصی" (حدود ۳۰ هزار کارمند) به میزان بسیار نزدیکی با کاهش زنان "حقوق بگیر بخش عمومی" متناظر است که این مسئله ممکن است به دلیل خصوصی سازی‌های انجام شده در طی این سال‌ها باشد. در مقایسه با اشتغال مردان در گروه‌های وضع شغلی (که به دلیل سهم بسیار بیشتر اشتغال مردان، جمعیت کل با اختلافی اندک از آن تبعیت می‌کند) افزایش سهم "مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی» طی این سال‌ها به میزان ۵.۷ درصد بسیار بیشتر از کاهش "مزد و حقوق بگیر بخش عمومی" به میزان ۲ درصد بوده است. این آمار می‌تواند نشان دهنده این امر باشد که در ایران بخش خصوصی نیز فرصت‌های شغلی به وجود آمده را مشخصاً به مردان اختصاص می‌دهد.
w oc.png
مقایسه با سایر کشورهای جهان
برای مقایسه اشتغال زنان ایران با سایر کشورها، از هر کدام از سه گروه کشورهای توسعه یافته، تازه صنعتی شده و در حال توسعه ۵ کشور جهت بررسی انتخاب شده است. انتخاب سال ۲۰۰۸ بدلیل دسترسی به آمار کشورهای بیشتری جهت مقایسه مناسب‌تر بوده‌است. آمار بدست آمده نشان می‌دهد که در اغلب کشورهای توسعه یافته (آلمان، سوئد، امریکا و سنگاپور)، غیر از کره جنوبی، وضع شغلی زنان از توسعه‌یافتگی بالایی برخوردار است و با درصد بالای ۹۰ در گروه "مزد و حقوق بگیر" قرار می‌گیرد. وضعیت کشور کره جنوبی شباهت زیادی به کشورهای تازه صنعتی شده دارد که می‌تواند به دلیل ورود متأخر این کشور در زمره کشورهای توسعه یافته باشد.
در کشورهای تازه صنعتی شده (ترکیه، مالزی، فیلیپین، برزیل، آفریقای جنوبی)، نرخ بالاتر اشتغال آسیب پذیر در وضع شغلی "کارکن مستقل و فامیلی" را نسبت به کشورهای توسعه یافته شاهد هستیم. از این میان، ترکیه و فیلیپین نرخ بالای اشتغال زنان به صورت "کارکن فامیلی" را نشان می‌دهند. ضمناً باید به نرخ مشارکت پایین زنان در کشور ترکیه توجه نمود که می‌تواند ناشی از موانع فرهنگی اشتغال زنان در این کشور باشد.
کشورهای در حال توسعه الگوی یکسانی را در وضع شغلی نشان نمی‌دهند. چنانکه، در کشور آرژانتین و امارات متحده عربی "کارکنان مزد و حقوق بگیر" درصد بالایی را به خود اختصاص می‌دهند. از طرف دیگر مراکش و ایران نرخ پایین مشارکت اقتصادی زنان و نرخ بالای "کارکن فامیلی" را دارا هستند. اما به طور کلی اشتغال آسیب پذیر در این کشورها از نرخ بالاتری برخوردار است.





1. http://www.mehrnews.com/detail/News/1670104
2. http://aftabnews.ir/fa/news/235246
3. http://fararu.com/files/fa/news/1392/9/13/96042_343.pdf
4. "نتایج آمارگیری نیروی کار ایران" معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی مرکز آمار ایران، 1385 و 1390
5. “Key Indicators of the Labour Market 8th edition(KILM)” International Labour Organization 2014
6. کلیه آمارهای اشتغال در ایران براساس تعریف آمارهای رسمی کشور، جمعیت فعال را افراد 10 ساله و بیشتر تعریف می‌کند. اما در مقایسه تطبیقی باید توجه شود که بیشتر کشورها جمعیت فعال را افراد 15 ساله و بیشتر درنظر می‌گیرند.
7. نرخ مشارکت اقتصادی (نرخ فعالیت) عبارت است از نسبت جمعیت فعال (شاغل و بیکار) 10 ساله و بیشتر به جمعیت در سن کار 10 ساله و بیشتر، ضربدر 100.

8. آمار اشتغال زنان نسبت به کل جمعیتشان (فعال و غیرفعال) در سال 1390 به میزان کمتر از 10% و این نسبت برای مردان 54.3% بوده است.
9. نسبت وابستگی حاصل تقسیم جمعیت خارج از سن فعالیت به جمعیت واقع در سن فعالیت ضربدر 100 است.
10. نرخ اشتغال نسبت جمعیت شاغل است به جمعیت فعال.
11. “KILM 3. Status in Employment”, International Labour Organization 2014
12. “KILM 3. Status in Employment”, International Labour Organization 2014


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.


از همین نویسنده:

■ نرگس خسروشاهی: وضعیت فعلی اشتغال زنان در ایران (۳)

■ نرگس خسروشاهی: وضعیت فعلی اشتغال زنان در ایران (۲)



پیام‌ها