جمعه ۱۳ تیر ۹۳

در جستجوی شهر عدالت محور

محمدکریم آسایش

در جستجوی شهر عدالت‌محور: بحث‌هایی در نظریه و تجربه شهری. پیتر مارکوس، جیمز کنولی، جوهانز نووی، اینگرید اولیوو، سوز پاتر و جاستین استیل. ترجمه‌ی هادی سعیدی رضوانی، محجوبه کشمیری، نشر شهر، تهران ۱۳۹۲، ۳۸۴ص، ۹۰۰۰ تومان

تصمیم سازی عمومی در شهرهای معاصر آکنده از تعارض است و دشوار می توان به اصولی شفاف برای عدالت دست یافت و آن را مبنای حل این تعارضات قرار داد. اگر شهرهای امروز پُر از بی عدالتی و وعده های تحقق نایافته‌اند، باید پرسید شهر عدالت‌محور چگونه شهری است؟ کتاب حاضر میکوشد به این پرسش پاسخ دهد و فراتر از آن، بدیل هایی متفاوت برای توسعه آینده شهرها ارائه کند.

عنوان این کتاب "در جستجوی شهر عدالت محور: بحث هایی در نظریه و تجربه شهری"است، به ویراستاری پیتر مارکوس، جیمز کنولی، جوهانز نووی، اینگرید اولیوو، سوز پاتر و جاستین استیل، برآمده از کنفرانس "در جستجوی شهر عدالت محور" در ۱۱ آوریل ۲۰۰۶ در دانشگاه کلمبیا و حاصل دوره‌ی درس سمینار دور دکتری معماری، برنامه ریزی و حفاظت تاریخی دانشگاه کلمبیا به سرپرستی پیتر مارکوس. کتاب حاوی مقالاتی از سوزان فاینستاین، دیوید هاروی، فرانک فیشر، پیتر مارکوس، جوهانز نووی، ارن ایفتاچل، مصطفی دیکسی، جیمز دوفیلیپس، لورا ولف، جاستین استیل، ارمینیا ماریکاتو، جی.فیلیپ. تامسون، سوز پاتر و جیمز کنولی است.
پیشگفتار و پی گفتار کتاب را پیتر مارکوس (فرزند هربرت مارکوزه) نگاشته است. مقدمه آن توسط جیمز کنولی و جاستین استیل نوشته شده است و نتیجه گیری کتاب توسط سوز پاتر و جوهانز نووی انجام شده است.
عنوان بخش اول کتاب "چرا عدالت؟ بنیادهای نظری شهر عدالت محور" نام دارد که شامل مقالاتی با این عنوان است:
• برنامه ریزی و شهر عدالت محور
• حق حضور در شهر عدالت محور
• برنامه ریزی گفتمانی: عدالت اجتماعی به مثابه گفتمان
• عدالت و تخیل فضایی

شهر عدالت محور عنوانی برانگیزاننده است که شکاف میان مفهوم پردازی های نظری عدالتِ شهری و واقعیت برنامه ریزی و ساخت و ساز شهرها را هدف می گیرد. نویسندگان کتاب به مباحثات فلسفی پیرامون مفهوم عدالت و نیز شهرهای آرمانی پرداخته اند و پس از آن کوشیده اند تا این مفاهیم را در شهرهای امریکا، اروپا، خاورمیانه و امریکای لاتین در معرض آزمون بگذارند. مؤلفان معتقدند که اگرچه مفاهیم فضایی عدالت اجتماعی برای تعدادی از سازمان‌های فعال و جنبش های اجتماعی شهری به صورت دغدغه‌ای مشترک در تمام جهان درآمده، اما هنوز معنی عدالت برای زندگی شهری به درستی تعریف نشده است. آنها نظریه‌های شهری معاصر را گردآورده‌اند تا مقوله عدالت شهری را با استفاده از کشمکش‌های فلسفی و اقتصادی برآمده از سیاست های معاصر تعریف و برنامه‌ریزی کنند.

بخش دوم کتاب، "محدودیت های شهر عدالت محور کدام ها هستند؟ گسترش بحث" نام گرفته است که مقالات زیر را شامل می شود:
• از برنامه ریزی عدالت تا برنامه ریزی همگانی
• عادلانه به اندازه ای که مقدور است؟ شهر اروپایی در گفتمان "شهر عدالت‌محور"
• عدالت اجتماعی و به رسمیت‌شناسی: تایید و خصومت در بیرشوا
• درباره‌ی جهانی شدن، رقابت و عدالت اقتصادی در شهرها

در این فصل نویسندگان می کوشند تا به اصولی هنجاری در برنامه ریزی شهری در راستای تحقق عدالت شهری و فضایی دست یابند. شهر عدالت‌محور تنها به برابری توزیعی محدود نمی ماند. بلکه در جستجوی بسط و تحقق تمام‌عیارِ جمیعِ ظرفیت های انسانی برای همگان است. این مهم فراتر از برنامه ریزی عادلانه، محتاجِ برنامه ریزی اشتراکی و مردمی است. نوعی از برنامه ریزی که علاوه بر توزیع، به مناسبات اجتماعی، قدرت و شیوه های تولید اجتماعی نیز نظر دارد.

شهر عدالت‌محور تنها به برابری توزیعی محدود نمی ماند. بلکه در جستجوی بسط و تحقق تمام‌عیارِ جمیعِ ظرفیتهای انسانی برای همگان است. این مهم فراتر از برنامه ریزی عادلانه، محتاجِ برنامه¬ریزی اشتراکی و مردمی است. نوعی از برنامه ریزی که علاوه بر توزیع، به مناسبات اجتماعی، قدرت و شیوه های تولید اجتماعی نیز نظر دارد

در بخش سوم که "چگونه شهرهای عدالت‌محور را تحقق بخشیم: از سخن تا عمل" عنوان گرفته، به تجارب "شهر عدالت محور" و "حقّ بر شهر" پرداخته شده است. مقالات این بخش عبارتند از:
• زنده نگه داشتن پادعامه در برنامه ریزی
• آیا خود مردم محلی می توانند شهر عدالت محور بسازند؟ زمین های متروکه، برنامه ریزی و قدرت در برانکس جنوبی
• مبارزه برای رسیدن به شهرهای عدالت محور در نظام سرمایه داری پیرامونی
• مساله نژاد در نیواورلئانز از زمان کاترینا

در این بخش کتاب تلاش شده تا به مواردی از کنشگری شهری نظری افکنده شود؛ از مواردی چون جنبش های محلیِ عدالتِ محیطی در نیویورک گرفته تا سیاست شهری در شهرهایی از برزیل یا نمونه مصیبت بار بی عدالتی شهری در نیواورلئان پیش و پس از توفان کاترینا.
به طور خلاصه، می توان مباحث کتاب را حول سه موضوع دانست: بحث در باره‌ی عدالت در شهر (عدالت فضایی، عدالت اجتماعی، عدالت توزیعی)، سیاستِ عدالت یا سیاست به رسمیت شناختن و نهایتاً چهارچوب تحقق شهر عدالت‌محور.
در این کتاب ما شاهد مباحثه و نقد متقابل دیدگاه لیبرالی (رالز)، نظریه‌ی عقلانیت ارتباطی یا مکتب برنامه ریزی شهری ارتباطی (هابرماس، فورستر، هیلی)، نظریه اقتصاد سیاسی فضا (هاروی)، نظریه‌ی برسمیت‌شناسی یا "چرخش فرهنگی" (سوجا، تاجبخش، یانگ، فریزر) و دیدگاهر
های جدید "حق بر شهر جهانی"(مارک پورسل)، شهر عدالت‌محور (سوزان فاینشتاین) و شهر خوب (جان فریدمن، اش امین) هستیم.
"شهر عدالت محور"، "شهر خوب" و "حقّ بر شهر"، مفاهیمی هستند که با مطالعه‌ی کتاب در می‌یابیم صرفاً متعلق به یک دوره تاریخی و یک دستگاه فکری خاص نیستند و از زمان آرمانشهرگرایان سوسیالیست گرفته تا کتاب "درباره‌ی مسئله مسکن"، نوشته فردریش انگلس و بعدها جنبش "نان و گل سرخ"، اعتصاب لارنس در ۱۹۱۲ و سپس جنبش حقوقی مدنی آمریکا و جنبش ۱۹۶۸ و تاکنون مطرح بوده‌اند. روایت کتاب از این مفاهیم، نشان می دهد که این مفاهیم، گستره ای وسیع دارند و به لحاظ نظری می توان به سویه های مختلف آن پرداخت؛ دشوار بتوان ادعا نمود که "حق بر شهر" از یک تعریف یکه و مشخص ویژه برخوردار است که براساس آن تعریف بتوان موضوعات و مسائل شهری را دسته بندی نمود و به "حق بر شهر" مرتبط یا نامرتبط دانست.

به طور خلاصه، می توان مباحث کتاب را حول سه موضوع دانست: بحث در باره‌ی عدالت در شهر (عدالت فضایی، عدالت اجتماعی، عدالت توزیعی)، سیاستِ عدالت یا سیاست به رسمیت شناختن و نهایتاً چهارچوب تحقق شهر عدالت‌محور

در قسمت نتیجه گیری، سوز پاتر و جوهانز نووی، به ارائه خلاصه مباحث و نظریات و محورهای بحث می پردازد. محورهایی که در مجموع مباحثات، گفتگو در مورد آنها جریان داشته است عبارت بوده اند از حقوق و کالاهای جمعی، فرایند و نتیجه، رشد و برابری و تنوع، الگوی ملموس از شهر عدالت محور (مباحثه حول آمستردام)، مقیاس، حالت فضایی، پایداری زیست محیطی، زمان مندی، جنسیت، مسیر تحقق شهر عدالت محور (درون سیستم یا فراتر از سیستم)
مفهوم شهر عدالت محور را باید تا بدانجا بسط داد که به آنچه حقّ حضور در شهر می نامیم دست یابد و آن را توسعه دهد: یعنی حق زندگی کامل، آزاد و خلاق برای همگان. حتی در یک جامعه دموکراتیک، تحت حاکمیت قانون و با تعهد بنیادی به برابری شهروندان و نیز انواع و اقسام تعهدات به رفاه پایه ایِ زیست شهروندان، همچنان با سطوح متخلفی از نابرابری مواجه خواهیم بود. در جستجوی شهر عدالت محور می کوشد تا با کاویدن ابعاد متفاوت این مفاهیم، شیوه‌های برنامه ریزی و حکمرانی و البته مداخلات و ابتکارات اجتماعی، فراتر از این تعهدات، به حقّ حضور و دگرگونی شهر بدست ساکنان آن بیاندیشد.




■ دسته‌بندی:  «طرح و برنامه»




پیام‌ها