پنجشنبه ۷ فروردین ۹۳

نگاهی به گزارش مجمع جهانی اقتصاد پیرامون شکاف جنسیتی

رضا خباز

مجمع جهانی اقتصاد، آبان ماه ۹۲، همچون سال‌های قبل، گزارش۱ خود را از وضعیت شکاف جنسیتی در جهان منتشر کرد. در این گزارش، برای پنجمین سال متوالی ایسلند به عنوان کشوری با کمترین شکاف جنسیتی شناخته شد و پس از آن کشورهای فنلاند و سوئد قرار گرفتند که دارای کمترین شکاف در برابری فرصت‌ها از منظر جنسیتی هستند.
در این گزارش، شکاف جنسیتی در چهار حوزه‌ی اقتصاد، سیاست، سلامت و آموزش بررسی شده و رتبه‌بندی وامتیازدهی در آن، بر اساس میزان برابری در دسترسی به آنها تنظیم شده‌اند. اولین نکته‌ی جالب توجه آن است که بنا بر این گزارش، هیچکدام از بیست کشور صنعتی جهان (موسوم به گروه بیست) جایگاهی در میان ۱۰ کشور اول ندارند. در آسیا، فیلیپین، کمترین شکاف جنسیتی را داراست و رتبه پنجم را به دست آورده است، این رتبه به خاطر مشارکت بالای زنان در اقتصاد و همچنین سیاست، برای این کشور حاصل شده است. در اروپا، اغلب، کشورهای شمال هستند که در بالای جدول قرار دارند زیرا فرصت‌های تقریباً برابری را برای مردان و زنان ایجاد کرده‌ا‌ند. ولی در کشورهای جنوبی اروپا هنوز شکاف‌ها قابل ملاحظه است. این گزارش وضعیت آفریقا را رو به بهبود، ولی هنوز با نابرابری بالا در دستیابی به فرصت‌ها توصیف کرده است.

گزارش شکاف جنسیتی هر چند از نگاه بعضی از ناظران۲، نقص‌هایی دارد (مثل نپرداختن به مسئله خشونت جنسیتی به عنوان یکی از اصلی‌ترین سرچشمه‌های نابرابری)، ولی یکی از معتبرترین گزارش‌ها در این حوزه به‌شمار می‌رود. نویسندگانِ گزارشِ سال۲۰۱۳، وضعیت کلی جهان را به سمت کاهش شکاف‌ها و افزایش برابری فرصت‌ها دانسته‌اند.

ایران: در بر همان پاشنه می‌چرخد
در گزارش سال ۲۰۱۳، ایران نه فقط همچون در گزارش‌های قبلی، جزو ده کشور پایانی فهرست قرار دارد بلکه متأسفانه وضعیت شکاف جنسیتی در آن نسبت به سال قبل، به وخامت گراییده است(جدول ۱). هر چند کشور ما در شاخص‌های مربوط به بهداشت و آموزش پیشرفت داشته است، ولی همچنان در بین کشورهایی با درآمد متوسطِ رو به بالا، آخرین رتبه و در واقع بیشترین شکاف جنسیتی را داراست.
inequality-measures-dakheli-1.jpg
مطالعه این گزارش در مورد ایران نشان دهنده‌ی چند نکته است. یکی این‌که وضعیت زنان و میزان برابری آن‌ها در دسترسی به فرصت‌های برابر در زمینه آموزش نسبت به سال قبل بهبود یافته است، ولی میزان برابری در شاخص‌های دیگر دچار افت شده و در حوزه سلامت ثابت باقی مانده است. در واقع در ایران، در حوزه‌ای که اراده‌ی خودِ زنان در از میان برداشتنِ تفاوت‌ها نقشی اساسی دارند، یعنی در حوزه‌ی آموزش، شاخص، وضعیت بهتری پیدا کرده‌است. حال آنکه در حوزه‌هایی مانند حوزه‌ی سیاست که دولت‌ها در آن نقشی اساسی ایفا می‌کنند، شاخص با افت روبرو بوده‌است (جدول ۲).
نامطلوب بودنِ شاخص‌هایی مانند میزان مشارکت سیاسی زنان، که با سه عامل مشخص ( تعداد زنانِ نماینده‌ی مجلس، تعداد زنان وزیر، و سال‌هایی که در ۵۰ سال اخیر یک زن رئیس دولت بوده‌است) اندازه‌گیری می‌شود و امتیاز ایران در آنها به صفر نزدیک است، هم می‌تواند نشان دهنده‌ی ضعف قانونی و موانع حقوقی برای دستیابی به فرصت‌های برابر در این زمینه‌ها باشد و هم از فقدان اراده‌ای در دولت برای حرکت به سمت نابرابریِ کمتر حکایت می‌کند. در مقابل، جایی که حاکمیت با برنامه مشخص و حمایتی وارد عمل شده است (مثل برنامه‌های تنظیم خانواده در حوزه‌ی سلامت و توجه به زنان در برنامه های سوم و چهارم توسعه۳)، وضعیت بهبود یافته یا حداقل از افت شاخص جلوگیری کرده است. البته در این حوزه‌ها، نقش بالا رفتن سطح سواد زنان و بهبود وضعیت آن‌ها در حوزه آموزش را نمی‌توان نادیده گرفت، چیزی که نویسندگان گزارش نیز از آن به عنوان عامل اصلی، در رسیدن به کاهش شکاف جنسیتی یاد کرده‌اند.

inequality-measures-dakheli-2.jpg
مشارکت اقتصادی و فرصت‌ها
عوامل تعیین کننده در تعیین شاخص کشورها در این حوزه از مجموع پنج عامل به دست می‌آید. ۱- نسبت تعداد زنان شاغل به مردان؛ ۲- نسبت دستمزد زنان و مردان شاغل برای کاری یکسان؛ ۳- نسبت درآمد زنان به مردان؛ ۴- نسبتِ تعداد زنانِ قاضی، مدیران ارشد دولتی و غیردولتی به تعداد مردانِ شاغل در همین حوزه‌ها؛ ۵- نسبت تعداد زنانِ شاعل در حوزه‌های فنی و مهندسی نسبت به تعداد مردان شاغل در همین زمینه‌ها.
بنا بر ارقامِ ارائه شده در گزارش، رتبه‌ی ایران در زمینه‌‌ی دریافت دستمزد یکسان زن و مرد برای شغلی یکسان (۹۴) از وضعیت مطلوب‌تری در نسبت به شاخص کلی کشور (۱۳۰) قرار دارد. همین رتبه‌ی به نسبت مطلوب‌تر را می‌توان در شاخصِ ناظر بر تعداد زنان قاضی و مدیر ارشد (۹۸) و همچنین در نسبت زنانِ شاغل در حوزه‌های فنی و مهندسی نسبت به مردان (۹۷) مشاهده کرد. این شاخص‌ها نشان دهنده‌ی آن هستند که اشتغال زنان در میانِ اقشاری از آنان که به تحصیلات عالی دسترسی ندارند حتی کمتر از نرخ متوسط ۲۴ درصدی‌ای است که این گزارش برای کل کشور ارائه‌داده‌است. هر چند که با توجه به رتبه‌ی بسیار بالای کشور در زمینه‌ی آموزش عالی برای دختران، این درصد همچنان از یک تبعیض جنسیتی بسیار بالا در زمینه‌ی مشارکت اقتصادی زنان و تقسیم کارِ نابرابر در جامعه حکایت می‌کند. تقسیم کاری که این نگرانی وجود دارد که با طرح جامع جمعیت و تعالی خانواده حتی تشدید گردد۴ .

در ایران، در حوزه‌ای که اراده‌ی خودِ زنان در از میان برداشتنِ تفاوت‌ها نقشی اساسی دارند، یعنی در حوزه‌ی آموزش، شاخص، وضعیت بهتری پیدا کرده‌است. حال آنکه در حوزه‌هایی مانند حوزه‌ی سیاست که دولت‌ها در آن نقشی اساسی ایفا می‌کنند، شاخص با افت روبرو بوده‌است

علیرغم دقت در ارقام ارائه شده و همچنین امکانات مقایسه‌ای در یک بازه‌ی زمانی ۷ ساله، گزارش مذکور علاوه بر محدودیتی که در خطوط بالا به آن اشاره شد، از دو ضعف عمده‌ی دیگر نیز رنج می‌برد. اول اینکه به نقش اجتماعی و فرهنگی زنان در جوامع مورد بررسی کمترین اشاره‌ای نکرده‌است. اشاراتی که می‌توانستند داده‌های مهمی را جهتِ راه‌حل‌یابی برای کشورهایی مانند کشورِ ما که در قعر جدول به سر می‌برند در اختیار بگذارد. کمبود دوم ناظر به بازار غیررسمی کار است. بازاری که ابعاد آن را برخی کارشناسان در کشورهایی مانند کشور ما بسیار گسترده می‌دانند و همه نیز متفق‌القول هستند که به ویژه در مورد زنان و کودکان، بیشترین بهره‌کشی‌های اقتصادی در آن صورت می‌گیرد.
به هر رو و علیرغم سهم بالای زنان ایران در حوزه‌های مهمی همچون آموزش عالی و همچنین وضعیت نسبتاً مطلوب در حوزه‌های سلامت و برابری درآمد برای مشاغل یکسان، به نظر می‌رسد که شکاف‌ جنسیتی در کشورِ متأسفانه همچنان بسیار بالاست. تردیدی نیست که اصلاح قوانین و مقررات، تلاش برای تغییر دیدگاه فرهنگی عمومی راهکارهای مطلوبی در این زمینه به شمار می‌آیند. اما آنچه هم اکنون و همین‌جا و به سرعت قابل رفع و رجوع است، اراده ی مسئولان دولتی است در سپردن مشاغل سیاسی و مدیریتی بالا به زنان کشور. زنانی که نشان داده‌اند تا آنجا که به اراده‌ی خودشان و کنشگری‌شان باز می‌گردد توانسته‌اند علیرغم وجود همان موانع قانونی (از جمله سهمیه‌بندی جنسیتی در دانشگاه‌ها) و فرهنگی (انواع خشونت‌ها علیه زنان) به برابریِ تقریباً کاملی در حوزه‌ی آموزش عالی دست پیدا کنند.




1. گزارش سال‌های گذشته را هم می‌توانید در سایت مجمع جهانی اقتصاد بیایبد
2. به طور مثال نگاه کنید به نقد کلی این گزارش توسط گری لور و نقد بابورا نمیکوا بر رتبه بندی این گزارش و رتبه پنجم فلیپین
3. سهیلا صادقی و سمیرا کلهر، ابعاد شکاف جنسیتی و نقش برنامه توسعه سوم در کاهش آن را بررسی کرده‌اند.
4. متن طرح جامع جمعیت و تعالی خانواده را از جمله می‌توانید در سایت تسنیم ببینید.


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها