سه شنبه ۵ فروردین ۹۳

آسیب های اجتماعی و روند تحول آن در ایران *

شهرزاد اکبر

محمد عبداللهی و دیگران، مقالات اولین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی در ایران، جلد یکم: آسیب‌های اجتماعی و روند تحول آن در ایران، نشر آگه و انجمن جامعه‌شناسی ایران، ۱۳۸۳، ۱۷۹ ص.، ۳۷۰۰ تومان.

علیرغم گذشت یک دهه از انتشار کتاب "آسیب‌های اجتماعی و روند تحول آن در ایران"، از آنجا که از تاریخ انتشار این کتاب هنوز هیچ تحقیق مفصل دیگری در این زمینه منتشر نشده‌است، مطالب این کتاب، که مقالات ارائه شده نویسندگان شرکت کننده در همایشی هستند که توسط انجمن جامعه شناسی ایران در خرداد ماه سال ۱۳۸۱ برگزار شد، همچنان تنها راهنمای جدی برای بررسی معضل آسیب‌های اجتماعی در کشور به‌شمار می‌روند۱ . انجمن جامعه شناسی ایران در خرداد ماه سال ۱۳۸۱ اولین همایش ملی "آسیب‌های اجتماعی در ایران " را با همکاری شهرداری تهران، نیروی انتظامی، معاونت اجتماعی وزارت کشور، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، دانشگاه بهزیستی و توانبخشی و سازمان زندان‌ها و همچنین معاونت فرهنگی وزارت ارشاد برگزار کرد.
ایده‌ی اولیه و شکل‌دهنده‌ی همایش این بود که در ایران برخی از مسائل اجتماعی مانند اعتیاد، روسپیگری، خشونت و غیره، علیرغم ممنوعیت قانونی و اخلاقی، رو به افزایش هستند، به‌طوری که ذهنیت و نگرانی جامعه را نیز به خود مشغول کرده‌اند. "طرح مسئله آسیب‌های اجتماعی در ایران تحت تأثیر القائات روزمره یا نگرش‌های سیاسی و ایدئولوژیک خاص با مسائلی چون کتمان و کوچک‌نمایی یا مبالغه و بزرگ‌نمایی قرار گرفته است. این امر ناشی از ضعف حوزه عمومی است؛ حوزه‌ای که بتواند رابطه افراد را با بخش‌های رسمی و غیررسمی جامعه تعدیل و تنظیم نماید. به‌طوری که اصحاب تخصص بتوانند به دور از وابستگی‌ها و گسستگی‌های سیاسی و ایدئولوژیک آزادانه، خردمندانه و به‌دور از هر نوع نفوذ به طرح صحیح مسائل و آسیب‌های اجتماعی بپردازند" (ص۱۷). «انجمن جامعه‌شناسی ایران» به عنوان یک نهاد علمی غیروابسته به دولت (NGO) توانست با برگزاری اولین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی در ایران زمینه و فضای مناسبی برای تعامل و گفت‌وگوی آزاد و خردمندانه بین اصحاب علوم اجتماعی و نمایندگان بخش‌های اجرایی و برنامه‌ریزی کشور در جهت طرح صحیح آسیب‌ها، توصیف ویژگی‌های هر یک از آن‌ها، تحلیل علل و دلایل پیدایش و گسترش آن‌ها در ایران و ارائه راهبردهای مناسب برای پیشگیری و درمان آن‌ها پدید آورد.
موضوعات و مسائل اصلی و مهمی که تحت عنوان آسیب‌های اجتماعی به طور تخصصی مورد بحث گذاشته شد شامل شش موضوع زیر می‌باشد:
۱. آسیب‌های اجتماعی و روند تحول آن در ایران
۲. اعتیاد و قاچاق مواد مخدر
۳. پرخاشگری و جنایت
۴. خودکشی
۵. کودکان آسیب دیده، فرار دختران و کودکان خیابانی
۶. روسپیگری و تکدی
۷. جرایم مالی و اقتصادی و سرقت
در این کتاب تحت عنوان "آسیب‌های اجتماعی و روند تحول آن در ایران" که بخش اول این همایش را در بر می‌گیرد، دو مقاله در مورد بررسی و نگاهی به آمار جرم در ایران از پرویز اجلالی و سیدرضا حسینی، مقاله‌ای از دبیر همایش مرحوم دکتر عبداللهی در مورد روند آسیب‌های اجتماعی، مقاله‌ای با نگاه اقتصادی و فساد در ایران از حسین راغفر و درآخر مقاله‌ای از عباس عبدی پیرامون مجازات زندان و ارتکاب مجدد مجرم به چاپ رسیده است.
محمد عبداللهی در مقاله "آسیب‌های اجتماعی و روند تحول آن در ایران"، ضمن تعریف آسیب‌های اجتماعی ذیل "هر عمل فردی یا جمعی که در چارچوب اصول اخلاقی و قواعد عام جمعی رسمی یا غیر رسمی جامعه محل فعالیت کنشگران قرار نمی‌گیرد در نتیجه با منع قانونی و و یا قبح اخلاقی و اجتماعی روبرو می‌شود"، جامعه به چهار خرده نظام فرهنگی سیاسی اجتماعی و اقتصادی تقسیم می‌شود که جرم و آسیب اجتماعی در هر کدام از این خرده نظام‌ها می‌تواند چه فردی و چه جمعی اتفاق بیافتد.
با وجود گسترش روز افزون مسائل و آسیب‌های اجتماعی در ایران، هنوز نهادهای ملی مؤثری برای بررسی، برنامه‌ریزی و پیش‌گیری آن‌ها بوجود نیامده است. در نتیجه هنوز در زمینه هیچ یک از آسیب‌های اجتماعی عمده در ایران پیمایش ملی جامعی انجام نگرفته تا بر اساس آن بتوان ضمن گردآوری اطلاعات قابل استفاده برای بخش‌های سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرایی ذیربط مبنای علمی مناسبی برای تکرار مطالعات بعدی، امکان مقایسه داده‌ها و توصیف و تحلیل روند تحول آسیب‌ها بوجود آورد.

هنوز در زمینه هیچ یک از آسیب‌های اجتماعی عمده در ایران پیمایش ملی جامعی انجام نگرفته تا بر اساس آن بتوان ضمن گردآوری اطلاعات قابل استفاده برای بخش‌های سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرایی ذیربط مبنای علمی مناسبی برای تکرار مطالعات بعدی، امکان مقایسه داده‌ها و توصیف و تحلیل روند تحول آسیب‌ها بوجود آورد.

در این مقاله به تفکیک و با توصیف دقیق به روند هر کدام از این شش آسیب اجتماعی مطرح شده شامل اعتیاد و قاچاق مواد مخدر، پرخاشگری و جنایت، خودکشی، کودکان آسیب دیده، فرار دختران و کودکان خیابانی، روسپیگری و تکدی، جرایم مالی و اقتصادی و سرقت پرداخته شده است. در آخر نتیجه گرفته شده است که افزایش آسیب‌های اجتماعی مدلول یک نظام بحران‌زا و ناکارآمد است که بر مردم تحمیل می‌شود و طرح صحیح آسیب‌های اجتماعی در هر جامعه‌ای موکول به شکل‌گیری نهادهای مدنی و رشد حوزه‌ی عمومی است.
پرویز اجلالی در مقاله دوم با عنوان "نگاهی به آمار جرایم در ایران"، ابتدا به ارائه تعریف جرم پرداخته و نشان می‌دهد که در کشور ما سه منبع رسمی برای دریافت آمار جرایم وجود دارد، شامل دفتر آمار و پردازش داده‌های وزارت دادگستری، اداره آمار معاونت طرح و برنامه نیروی انتظامی و در آخر سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور. اما هیچ یک از داده‌های رسمی ارائه شده از سوی این مراکز قابلیت تهیه گزارش واقع‌بینانه از وضعیت جرم و جنایت در کشور را ندارند. بنابراین اگر بخواهیم از آمارهای ارائه شده برای توصیف و پیش بینی جرائم استفاده کنیم، لازم است هماهنگی‌هایی جهت ارائه‌ی آمار یکدست و یکپارچه از سوی سه سازمان یاد شده ایجاد شود.
مقاله سوم نوشته سیدرضا حسینی به بررسی آمار جرم و آسیب‌های اجتماعی بین سال‌های ۱۳۷۶-۱۳۸۰ می‌پردازد. بیشترین تأکید این مقاله بر روی بررسی فراوانی جرم و بحث تفضیلی پیرامون روند افزایش آن است.
در بحث ارائه شده در موضوع اعتیاد، آمارهای خیره کننده‌ای در رابطه با افزایش اعتیاد ارائه شده که یکی از نگران کننده‌ترین موارد آن، افزایش شمار اعتیاد دختران زیر ۱۷ سال است. در مورد سرقت و پرخاشگری و چاقوکشی هم آمار رو به افزایش است. نزاع دست جمعی و نیز نیز نوع مسلحانه آن، قتل، خودکشی، فرار از منزل، و جرائم منکراتی هم افزایش یافته است. بنابراین، بر خلاف تلاش تمام سازمان‌ها و ارگان‌های مربوطه در اکثر موارد با افزایش جرایم و بحران‌های اجتماعی روبرو هستیم.
در مقاله "قدرت سیاست‌های افتصادی و فساد در ایران"، حسین راغفر، به نظام قدرت و رابطه‌اش با ثروت در شکل‌دهی نظام سیاسی در ایران پرداخته به ویژه سیاست اقتصادی و تأثیرات آن در شکل‌گیری و تاثیرگذاری بر فساد از دو منظر خرد و کلان. هدف اصلی این مقاله تأکید بر محوریت سیاست در مبارزه با فساد است؛
فساد از ساختارهای سیاسی ضعیف و مستبد تغذیه می‌کند که در صورت اعمال کنترل کافی از سوی نهادهای سیاسی بروز نمی‌کرد. فساد منعکس‌کننده شکست و نقص در بازارهای اقتصادی و سیاسی کشورهاست. به این ترتیب فساد عامل نابسامانی نیست، بلکه معلول آن است
فساد از ساختارهای سیاسی ضعیف و مستبد تغذیه می‌کند که در صورت اعمال کنترل کافی از سوی نهادهای سیاسی بروز نمی‌کرد. فساد منعکس‌کننده شکست و نقص در بازارهای اقتصادی و سیاسی کشورهاست. به این ترتیب فساد عامل نابسامانی نیست، بلکه معلول آن است: فساد محصول نبود توازن بین فرایندهای کسب قدرت سیاسی و حقوق شهروندان در کنترل استفاده از آن قدرت است (ص۱۲۵). در بررسی شکل‌گیری فساد بعد از جنگ تحمیلی در ایران به این موضوع اشاره شده که سیاست‌های تعدیل ساختاری، به مراتب فراتر از حوزه‌های اقتصادی رفته و بر فرهنگ و سیاست و جامعه تأثیرات بسزایی داشته است. اگرچه نمی‌توان همه مشکلات اقتصادی را به سیاست‌های تعدیل ساختاری نسبت داد، ولی نمی‌توان از نقش آن‌ها در تعیین بحران‌های اخیر چشم‌پوشی کرد. در آخر اشاره شده که راهکار مقابله با فساد، در مفهوم عام آن، اساساً کاری سیاسی و به معنای متحول ساختن فرهنگ سیاسی است و مقتضیاتِ فراهم کردن این تحول، امکان مبادله آزاد اطلاعات و تضمین آزادی بیان، آزادی مدنی، فراهم آوردن امکان حضور گروه‌های رقیب برای کسب مناصب سیاسی، حراست از حقوق شهروندی، تعبیه مسیر مشارکت همه شهروندان در تصمیم‌گیری‌ها، از جمله آزادی فعالیت احزاب سیاسی و فراهم کردن ساز و کارهای نظارت، نقد و کنترل مردمی بر نحوه استفاده از قدرت توسط صاحب منصبان است.
مقاله آخر از عباس عبدی، پژوهشی است که در هفت زندان بزرگ کشور، به بررسی علل و عوامل ارتکاب مجدد جرم توسط مجرم زندانی می‌پردازد. عبدی در این مقاله به تأثیرات خود زندان بر امکان ارتکاب مجدد جرم پرداخته؛ عوامل ذهنی و درونی، شامل بی‌اعتمادی به نظام قضایی، بی‌اهمیت جلوه کردن مجازات زندان که بناست عامل بازدارنده باشد و اکتساب توجیهاتی برای دفاع از ارتکاب جرم و عوامل بیرونی و عینی شامل از هم گسیختگی خانوادگی، طرد اجتماعی، بیکاری و ار دست دادن شغل و درآمد، دوستی با بزهکاران و یادگیری فنون ارتکاب به جرم است.
از نظر نویسنده، برای کاهش جرایم و تعداد مجرمان، بسنده کردن به سیاست تشدید مجازات چاره‌ساز نبوده است و حتی افزایش مجازات ازیم حد معین بدون حل مسائل دیگر موجب بی‌اثری آن نیز می‌شود. تغییر رویه موجود نیازمند توجه جدی به بازسازی نظام کیفری کشور و تغییر دیدگاه و وضعیت جدیدی در حوزه‌های سیاست و حکومت است.

در مجموع، مقالات کتاب حاضر همگی مؤید آنند که برای مواجهه موثر با معضل آسیب‌های اجتماعی نیازمند نگاه خردمندانه‌ای هستیم که قادر باشد این پدیده‌ها را در نسبت با عوامل ساختاری، اجتماعی و سیاسی توضیح دهد. بررسی آسیب‌های اجتماعی و انواع مختلف آن در کشور، ضرورت یک بررسی شفاف داده‌های جامع آماری و نیازمند رشد و توانمندی حوزه عمومی و نیروهای دانش آموخته آن را گوشزد می‌کند. شناخت دقیق و همه‌جانبه آسیب‌ها می‌تواند به ارائه راهکارهایی برای کاهش این موارد بیانجامد، و برای آسیب‌دیدگان فرصت بازگشت به جامعه را فراهم کند. تردیدی نیست که اولین قدم در این راه برگزاری پیمایش‌های ملیِ مستقلی است که بتوانند ابعاد موضوع و گستره‌ی آسیب‌های اجتماعی را شناسایی کرده و زمینه را برای یافتنِ راهکارهای مقدماتیِ آن فراهم سازند.




۱. در مرداد ماه ۱۳۹۰، سایت انجمن جامعه‌شناسی ایران فراخوانی برای برگزاری "دومین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی ایران» را در دی ماه ۱۳۹۰ منتشر کرد و پیرو آن نیز خبر دیگری را منتشر ساخت که در آن از زبانِ دکتر میرطاهر موسوی، دبیر همایش اعلام شده بود که از بین اصل مقالات دریافتی نیز با توجه به محدودیت‌های زمانی، حدود سی مقاله توسط داوران انتخاب شده‌اند که طی روزهای دوم و سوم اسفندماه و متناسب با محورهای همایش و میزگردها در تالار ایوان شمس ارائه خواهند شد. در همین خبر آمده بود که دبیر دومین همایش ملی آسیب های اجتماعی ایران گفته است که مجموعه‌ی خلاصه‌ی مقالات پذیرفته شده در دومین همایش ملی آسیب‌های اجتماعی ایران در محورهای پیش بینی شده منتشر شده‌اند و بخشی از مقالات نیز به صورت پوستر ارائه می‌گردد و سایر مقالات دریافتی نیز ظرف ماه‌های آتی در مجموعه مقالات همایش به چاپ خواهد رسید. اما نه خلاصه‌ی این مقالات در سایت انجمن قابل دستری هستند و نه تاکنون خبری از انتشار آنها به صورت کتاب دریافت شده است.

■ دسته‌بندی:  «جامعه»




پیام‌ها