یکشنبه ۲۸ مهر ۹۲

چگونه شهری برای زنان طراحی کنیم؟ *

کلاره فوران

در سال ۱۹۹۹، مقامات وین در اتریش پیمایشی انجام دادند ناظر بر دفعات و چگونگی استفاده‌ی ساکنین ناحیه‌ی ۹ این شهر از حمل و نقل عمومی. اورسولا باوئر، یکی از عهده‌داران انجام این پیمایش، می‌گوید "اغلب مردان پرسشنامه را در کمتر از پنج دقیقه پُر کردند، اما توضیحات زنان تمامی نداشت". اکثریت مردان نوشته بودند که روزی دوبار از خودرو یا حمل و نقل عمومی استفاده می‌کنند- صبح‌ها برای رفتن به کار و شب برای برگشتن به خانه.

اورسولا باوئر، یکی از عهده‌داران انجام این پیمایش، می‌گوید "اغلب مردان پرسشنامه را در کمتر از پنج دقیقه پُر کردند، اما توضیحات زنان تمامی نداشت". اکثریت مردان نوشته بودند که روزی دوبار از خودرو یا حمل و نقل عمومی استفاده می‌کنند- صبح‌ها برای رفتن به کار و شب برای برگشتن به خانه. در نقطه‌ی مقابل، زنان از شبکه‌ی پیاده‌روها، اتوبوس‌ها، خط‌های مترو و خودروها به دفعات بیشتر و به دلایل گوناگون استفاده می‌کنند. باوئر خاطرنشان می‌کند که "زنان الگوهای متنوع‌تری برای جابه‌جایی داشته‌اند". مثلاً نوشته‌اند "بعضی روزها بچه‌هایم را به دکتر می‌برم، بعد می‌برم‌شان مدرسه و بعد از آن به محل کارم می‌روم. به مادرم در تهیه‌ی مایحتاج روزانه‌اش کمک می‌کنم و بعد بچه‌ها را با مترو به خانه برمی‌گردانم".
زنان در نسبت با مردان دفعات بیشتری از حمل و نقل عمومی استفاده می‌کنند و بیشتر هم پیاده‌روی می‌کنند. همچنین زنان احتمالاً بیش از مردان وقت‌شان را بین کار و تعهدات خانوادگی‌شان، مثل مراقبت از کودکان و رسیدگی به والدین کهنسال تقسیم می‌کنند. با در نظر گرفتن این نکات، برنامه‌ریزان شهری طرحی را در راستای ارتقای کیفیت پیاده‌راه‌ها و نیز دسترسی به حمل و نقل عمومی ارائه کردند. روشنایی بیشتری در شهر تعبیه شد تا امنیت راه رفتن زنان در شب را بهبود بخشد. پیاده‌روها تعریض شد تا عابرین بتوانند از خیابان‌های کم عرض راحت‌تر عبور کنند. و پلکان‌ها و راه‌پله‌های عظیم به همراه سطوح شیب‌داری در میانه‌شان تعبیه شد در نزدیکی تقاطع‌های اصلی نصب شدند، تا عبور را برای افرادی که کالسکه‌ی بچه همراه دارند یا از واکر و صندلی چرخ‌دار استفاده می‌کنند، آسان کنند.

نمایشگاه زندگی معمول و هرروزه‌ی گروه‌های مختلف زنان را در پایتخت، در حال رسیدگی به امورات زندگی‌شان، نشان می‌داد. هر زن، مسیر متفاوتی را در شهر دنبال می‌کرد. اما همه‌ی تصاویر به روشنی نشان می‌دادند که برای همه‌ی این زنان اولویت در امنیت و سهولت در جابجایی است
تصمیم به بررسی چگونگی استفاده‌ی زنان و مردان از حمل و نقل عمومی، انداختن تیری در تاریکی نبود. این تصمیم بخشی از یک پروژه‌ی بزرگ‌تر بود که با هدفِ لحاظ کردن جنسیت در سیاست‌ها و خط ومشی عمومی طراحی شده‌بود. این طرح در وین جنسیت محوری (Gender mainstreaming) نام گرفت. این طرح از اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰ در وین آغلز شد و عملاً به این معنا بود که مدیران شهر موظفند حقوق، قوانین و مقرراتی را وضع می‌کنند که مردان و زنان را به یک میزان منتفع می‌سازند. هدف، برآورده ساختن امکان دسترسی برابر به منابع شهر است. مسئولین شهر معتقدند که این طرح نتیجه بخش بوده است.
وین، جنسیت محوری را در حوزه‌های مختلف اداره‌ی شهر از جمله سیاست‌های آموزشی و بهداشت به‌کار گرفته است. اما تأثیرگذاری این طرح در هیچ حیطه‌ای قابل مقایسه با حوزه‌ی برنامه‌ریزی شهری نیست. تا به امروز شصت پروژه‌ی آزمایشی در شهر اجرا شده‌اند: افزایش اندازه و مقیاس این پروژه‌ها نشان می‌دهند که جنسیت امروز به نیرویی تأثیرگذار در شکل‌گیری دوباره‌ی شهر تبدیل شده است.

جنسیت‌محوری در برنامه‌ریزی شهری
Park cropped.jpgبرنامه‌ریزان شهری بیش از دو دهه است که پروژه‌ی جنسیت محوری را با طراحی شهر درهم آمیخته‌اند و از آن نوعی دانش استخراج کرده‌اند. پیش از اجرای پروژه، داده‌هایی برای تشخیص چگونگی استفاده‌ی گروه‌های متفاوت از فضای عمومی، جمع‌آوری شد. اِوا کیل می‌گوید، سوالات زیادی وجود دارند که باید بدانها پاسخ گفت. کیل از عوامل مؤثر اجرای طرح جنسیت محوری در وین بوده و هم اکنون نیز به عنوان کارشناس امور جنسیت در گروه برنامه‌ریزی شهریِ وین کار می‌کند. "شما باید بدانید که چه کسانی و چه تعداد افرادی از فضا استفاده می‌کنند، و مطلوبیت‌های‌شان چه هستند. زمانی که می‌خواهید الگوهایی بهره مندی از فضای عمومی را تحلیل کنید، باید شروع کنید به تعریف کردنِ نیازها و علایق افرادی که از آن استفاده می‌کنند". کیل توضیح می‌دهد "در این هنگام است که برنامه‌ریزی می‌تواند برای پوشش دادن این نیازها وارد عمل شود".
طرح جنسیت محوری زمانی در وین پا گرفت که کیل و گروه برنامه‌ریزان شهری در سال ۱۹۹۱، نمایشگاه عکسی با عنوان "فضای عمومی از آنِ کیست، زندگی روزمره‌ی زنان در شهر" برپا کردند.نمایشگاه زندگی معمول و هرروزه‌ی گروه‌های مختلف زنان را در پایتخت، در حال رسیدگی به امورات زندگی‌شان، نشان می‌داد. هر زن، مسیر متفاوتی را در شهر دنبال می‌کرد. اما همه‌ی تصاویر به روشنی نشان می‌دادند که برای همه‌ی این زنان اولویت در امنیت و سهولت در جابجایی است. نمایشگاه در رسانه‌ها طوفان به پا کرد. کیل می‌گوید "روزنامه‌ها، رادیو و تلویزیون همگی آن را پوشش دادند و حدود ۴۰۰۰ نفر هم از نمایشگاه بازدید کردند؛ در آن زمان این ایده کاملاً نو و بدیع بود. سیاست‌مداران هم به سرعت دریافتند که این موضوع برای مردم اهمیت دارد و تصمیم گرفتند از آن حمایت کنند". خیلی زود سلسله اقدامات و طرح‌های جنسیت‌محور در شهر آغاز شد. یکی از نخستین طرح‌های اجرا شده، ساختن مجمتع‌های آپارتمانی در منطقه‌ی ۲۱ شهر بود که توسط زنان و برای زنان طراحی شده بود. در سال ۱۹۹۳، یک مسابقه‌ی طراحی در شهر برگزار شد با عنوان "زنان-کار-شهر". هدف این طرح ساختن خانه‌ای بود که زندگی را برای زنان آسان‌تر کند. اما این دقیقاً چه معنایی داشت؟ گزارش اداره‌ی ملی آمار اتریش حاکی از آن بود که زنان در قیاس با مردان در روز وقت بیشتری را صرف امور خانه و کودکان می‌کنند. "زنان-کار-شهر" با در نظر داشتن این موضوع شکل گرفت و دربرگیرنده‌ی مجموعه سازه‌های آپارتمانی بود محصور در محوطه‌هایی پوشیده از چمن، که به والدین و فرزندان اجازه می‌داد اوقات فراغت‌شان را بیرون از خانه سپری کنند بی آنکه مجبور باشند مسیری طولانی را طی کنند. مجتمع شامل مهد کودک، داروخانه و مطب پزشک نیز بود. به حمل و نقل عمومی هم نزدیک بود تا ساکنین بتوانند بسهولت به مدرسه یا محل کارشان بروند.

کیل می‌گوید "ویژگی منحصر به فرد این پروژه در آن بود که ما کوشیدیم اول نیازهای مردمی که از فضا استفاده می‌کنند را تعریف کنیم و بعد به دنبال راه حل‌های فنی برای آن باشیم. خیلی اوقات درست عکس این عمل می‌شد، یعنی اقتضائات فنی یا زیباشناختی بودند که دست بالا را داشتند"
پس از اتمام "زنان-کار- شهر"، توجه مقامات شهر به سمت شبکه‌ی پارک‌های عمومی جلب شد و مطالعه‌ای را درباره‌ی چگونگی استفاده‌ی زنان و مردان از پارک‌های عمومی ترتیب دادند. نتیجه‌ی این مطالعه نیز شگفت انگیز بود. مطالعه که بین سال ۱۹۹۶ تا ۱۹۹۷ انجام شد، نشان می‌داد که تعداد دختران ۹ سال به بالا در پارک‌ها، شدیداً کاهش پیدا می‌کند، در حالی که تعداد پسران ثابت می‌ماند. در واقع اگر بین دختران و پسران برای تصاحب پارک‌ها مسابقه‌ای در بین بود، احتمالاً پسران برنده‌ی این مسابقه می‌شدند.
برنامه‌ریزان شهری کنجکاو بودند بدانند که آیا امکان دارد که با تغییر خود پارک‌ها بتوان این روند را وارونه کرد. در سال ۱۹۹۹، روند تغییر و طراحی مجدد دو پارک در منطقه‌ی ۵ وین آغاز شد. پیاده‌روهایی برای دسترس پذیرتر ساختن پارک‌ها تعبیه شد و زمین‌های والیبال و بدمینتون ایجاد شد تا تنوع فعالیت‌ها در پارک را ارتقا بخشد. با محوطه‌سازی، فضاها و پهنه‌های بزرگ و باز به پارک‌های کوچک نیمه‌بسته تبدیل شدند. تغییری که انتظار می‌رفت تقریباً به سرعت اتفاق افتاد. گروه‌های مختلف مردم از فضای پارک‌ها استفاده می‌کردند، بی آنکه تهاجم یا رقابتی بر سر آن با یکدیگر داشته باشند.

نتایج و چشم‌اندازها
Ullman FWS.jpgاین آزمون‌ها، کم کم توجه دیگران را هم برمی‌انگیخت. در سال ۲۰۰۸، برنامه‌ی سکونت‌گاه‌های انسانی ملل متحد، استراتژی اجرا شده در وین را به عنوان بهترین برنامه برای ارتقای محیط زندگی انسانی معرفی کرد. حتی پروژه‌ی طراحی دوباره‌ی پارک‌های وین همراه با طرح ساخت محله با رویکرد جنسیت محور، نامزد دریافت جایزه‌ی خدمات عمومی ملل متحد شد (نشان افتخار برای تلاش در راستای بهبود حکمرانی عمومی).
اما این تحول نیز بی‌نیاز از نقد نبوده است. کیل می‌گوید "وقتی ما ایده‌ی "فضای عمومی از آنِ کیست" را برای نمایشگاه مطرح کردیم، بسیاری از همکاران ما آن را مضحک می‌دانستند. ما باید بازخورد آن را از تمام مخاطبان‌مان می‌گرفتیم. بعضی‌ها می‌گفتند، "یعنی خیابان‌ها را صورتی رنگ بزنیم؟" باوئر اضافه می‌کند، "مسئله‌ی جنسیت می‌تواند به موضوعی احساسی بدل شود"، وقتی به مردم می‌گویی که تا کنون نظر و دیدگاه زنان به حساب نیامده است، احساس می‌کنند که مورد حمله قرار گرفته‌اند". هنوز افراد زیادی هستند که در پاسخ سوال می‌کنند "آیا این واقعاً مهم است؟"
هنگامی که برنامه‌ریزان تلاش می‌کنند چگونگی استفاده‌ی مردان و زنان از فضای عمومی را توصیف کنند این خطر وجود دارد که ناخواسته کلیشه‌های رایج را تقویت کنند. برای فاصله گرفتن از این خطر، مسئولان این حوزه اصطلاح جنسیت‌محوری را کنار گذاشتند و به جای آن از عنوان "تقسیم منصفانه‌ی شهر" (Fair shared City)استفاده می‌کنند
با تمام محدودیت‌ها، شکی نیست که طرح جنسیت محوری، تأثیر انکارناپذیری بر پایتخت اتریش برجای گذاشته و امکان دیدن شیوه‌های متفاوت استفاده‌ی مردان و زنان از فضای عمومی را فراهم آورده است. این روزها، جنسیت محوری ذیل مفهوم به مراتب وسیع‌تری قرار گرفته و به شیوه‌ای برای تغییر ساختار و بافت شهر در راستای همزیستی گروه‌های متفاوت مردم اطلاق می‌شود. کیل می‌گوید "از نظر من، این نوعی رویکرد سیاسی نسبت به برنامه‌ریزی است؛ یعنی آوردن مردم به فضاهایی که پیشتر نمی‌توانستند در آن حضور داشته باشند یا احساس می‌کردند حق حضور در آن را ندارند".




(*)CLARE FORAN, “How to Design a City for Women”, HTTP://M.THEATLANTICCITIES.COM/COMMUTE/۲۰۱۳/۰۹/HOW-DESIGN-CITY-WOMEN/۶۷۳۹/

■ دسته‌بندی:  «شهرهای جهان»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها