یکشنبه ۵ آبان ۹۲

جمعیتی برای دفاع از کودکان کار و خیابان

آرش موسوی

فقط در شهر تهران می‌توان حداقل بیست نهاد و جمعیتِ غیردولتی را نام برد که مستقیم و غیرمستقیم در حوزه‌ی کودکان فعال هستند. هر چند فعالیت این نهادها، همپوشانی‌های زیادی دارد، اما هر کدام از هویت‌های خاص نیز برخوردارند و شیوه‌‌های فعالیتی که مختصّ خودشان است را دارا می‌باشند. این اصل شامل "جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان" که در سال ۱۳۸۲ با مجوز وزارت کشور تأسیس شد نیز می‌شود.

این اصل شامل "جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان" که در سال ۱۳۸۲ با مجوز وزارت کشور تأسیس شد نیز می‌شود. مؤسسانش از افرادی بودند که سابقه‌ی تحقیق و کار در حوزه‌ی کودکان داشتند و در پی بیش از ۲ سال فعالیت، در سال ۱۳۸۱ تقاضایی برای ثبت در وزارت کشور ارسال و با اخذ مجوز در سال ۱۳۸۲، فعالیت‌شان را به منزله‌ی یک مؤسسه‌ی مستقل، یعنی بدون وابستگی به هیچ نهاد و مؤسسه دولتی و غیردولتی آغاز کردند.

اصول و اهداف
جمعیتی برای دفاع از کودکان کار و خیاباننگاه جمعیت به مسائل و معضلات کودکان کار و خیابان، نگاهی فراگیر است. به این معنا که نه فقط به تأمین حقوق و نیازهای اصلی کودک (Provision) نگاه دارد، بلکه داشتنِ سه چشم‌انداز دیگر را نیز برای رفع تضییقات در این زمینه اساسی به شمار می‌آورد. این سه عبارتند از، حفاظت از کودکان در برابر استثمار، بازداشت خودسرانه و غیره (Protection)؛ پیشگیری از ایراد آسیب به کودکان (Prevention) که آن را وظیفه‌ای اجتماعی به شمار می‌آورند و نهایتاً مشارکت کودکان در امور خویش و برخورداری از حق اظهار نظر (Participation).
با عنایت به این چهار مفهوم کلیدی، جمعیت در کنار هدف کلی‌اش که آن را "محو کار و تمامی اشکال سوء استفاده از کودکان با جلب حمایت و تشکیل نیروهای اجتماعی به مثابه نیروی مستقیم فشار بر دولت‌ها و سیستم اجتماعی حاکم بر ایران و جهان" قرار داده‌است، سه دسته هدف دیگر را نیز همچون اهداف اختصاصی، اهداف فوری و اهداف تداومی برای خویش تعریف کرده‌است. مهمترین هدف اختصاصی عبارت است از ایجاد مراکز امن و ماندگار با ویژگی قابل دسترس بودن برای کودکان کار و خیابان جهت حمایت و توانمندسازی آنها. اهداف فوری به سه بخش تقسیم شده‌اند که به ترتیب عبارتند از ۱-کاهش آسیب‌های وارده بر کودکان کار و خیابان؛ ۲-توجه به نیازهای جسمی، عاطفی و اجتماعی کودکان کار و خیابان؛ و ۳-آموزش اعم از سوادآموزی، بهداشت، مهارت‌های فنی، هنری و اجتماعی و غیره

نگاه جمعیت به مسائل و معضلات کودکان کار و خیابان، نگاهی فراگیر است. به این معنا که نه فقط به تأمین حقوق و نیازهای اصلی کودک (Provision) نگاه دارد، بلکه داشتنِ سه چشم‌انداز دیگر را نیز برای رفع تضییقات در این زمینه اساسی به شمار می‌آورد. این سه عبارتند از، حفاظت از کودکان در برابر استثمار، بازداشت خودسرانه و غیره (Protection)؛ پیشگیری از ایراد آسیب به کودکان (Prevention) که آن را وظیفه‌ای اجتماعی به شمار می‌آورند و نهایتاً مشارکت کودکان در امور خویش و برخورداری از حق اظهار نظر (Participation).

اهداف تداومیِ جمعیت، هم ناظر بر شیوه‌ی فعالیت جمعیت هستند و هم اهداف بلند مدتِ آن. این اهداف در <هشت بخش تعریف شده و عبارتند از: استفاده از ظرفیت‌های اجتماعی در جهت حمایت عملی از کودکان کار و خیابان؛ فعال نمودن و پیگیری حضور سازمان‌ها ونهادهای موظف؛ قرار دادن کودک و وابستگانش تحت پوشش بیمه‌های اجتماعی (خدمات درمانی، تامین اجتماعی، بیمه بیکاری وغیره)؛ به‌کارگیری مددکاران خیابانی؛ واکنش سریع جهت شناسائی و جذب کودکان کار وخیابان؛ تلاش برای ترویج نگاه احترام‌آمیز جامعه به جایگاه انسانی کودکان کار و خیابان؛ تلاش برای گسترش مراکز تعریف‌شده‌ی فوق و نهایتاً برقراری ارتباط با سازمان‌ها و نهادهای اجتماعی مدافع حذف کار و تمامی اشکال سوء استفاده از کودکان در ایران و سرتاسر جهان جهت سازماندهی نیروی فشار علیه سیستم استثمار کودکان.

نوع نگاه
از بررسی اصول راهبردی و همچنین اهداف جمعیت می‌توان به این نکته پی بُرد که بنیانگذارانِ آن نه فقط در تلاش برای رفع معضلاتِ روزمره‌ی کودکان کار و خیابان هستند، بلکه ریشه‌یابی در عللِ این پدیده‌ی مذموم که همواره رو به گسترش است را نیز در زمره‌ی اهداف خویش به شمار می‌آورند. به دلیل همین نوع نگاه است که در زمره‌ی اهداف تداومیِ جمعیت، از "تلاش برای ترویج نگاه احترام‌آمیز جامعه به جایگاه انسانی کودکان کار و خیابان" صحبت می‌شود و همچنین از سعی در " فعال نمودن و پیگیری حضور سازمان‌ها ونهادهای موظف" در این زمینه. از این منظرِ عمقی‌نگر، شاید مهمترین ویژگیِ جمعیت ایجاد گروهی حقوقی باشد که با نام "گروه حقوقی جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان" هدف کلی خود را "نقد و تغییر وضعیت کودکان، به ویژه کودکان کار و خیابان در نظام حقوقی ایران و مقایسه‌ی این حقوق با حقوق سایر کشورها و حقوق بین‌المللی مربوط به آن وتلاش در راستای بهبود آن" تعریف کرده‌است.
با یک چنین چشم‌اندازی، گروه حقوقی، ۷ هدف مشخص را دنبال می‌کند که عبارتند از: معرفی حقوق کودکان در قوانین داخلی؛ معرفی حقوق کودکان در نظام بین‌الملل حقوقی؛ شناخت و نقد پیمان‌نامه‌ها، مقاوله نامه‌ها و اسناد بین‌المللی مرتبط با حقوق کودکان؛ نقد آرای وحدت رویه و قوانین داخلی مرتبط با حقوق کودکان؛ خبررسانی و نقد در حوزه ی مربوط به حقوق کودکان؛ ارائه‌ی دیدگاه‌های حقوقی جمعیت دفاع در رابطه با حقوق کودکان؛ نقد مصوبات، بخش‌نامه‌ها و آیین‌نامه‌های دولتی مغایر با حقوق کودکان(۱).
جمعیتی برای دفاع از کودکان کار و خیابانالبته این ویژگی جمعیت، یعنی کوشش برای ریشه‌یابی معضلات و مسائل کودکان کار و خیابان گاه نیز به نظراتی در درون جمعیت بر می‌خوریم که می‌تواند برای خیل نسبتاً گسترده‌ای از فعالان این حوزه که تمرکز خویش را بر فعالیت خیریه‌ای و مددرسانی گذاشته‌اند، مباحثی بعید و دور از انتظار باشد. به عنوان مثال در میان نوشته‌هایی که در صفحه‌ی فیسبوکِ جمعیت منتشر شده‌اند می‌توان به نوشته‌ای برخورد در انتقاد شدید از "کار خیریه". عنوان اصلیِ این نوشته که "چند تز کوتاه در مورد سازمان‌های خیریه"‌(۲) نام دارد را تیترِ دومی همراهی می‌کند که می‌توان آن را خلاصه‌ی نوشته نیز به شمار آورد: "جهنم، با حسن نیت فرش شده است." نویسنده سپس ویژگی‌های بسیار مذمومی را با زبانی سخت برای کارِ خیریه بر می‌شمرد که تعدادی از آنها عبارتند از: "نگاه خیریه به مسائل جامعه، دنباله‌ی روبنایِ فئودالیسم است؛ یعنی لطفِ نخبگانِ پدرسالار به توده‌های ناآگاه"؛ "سازمان‌های خیریه، روغنِ روانسازِ ماشین غول‌آسایِ تولید سرمایه‌داری‌اند"؛ "ترمز دستیِ سازمان خیریه همیشه کشیده است! گو اینکه راه را هم از ابتدا گم کرده بود"؛ و انتقاداتی دیگر که گفته می‌شود با ارجاع به اندیشه ی مارکس قالب‌بندی شده‌اند(۳). با اینهمه نگاهی به فعالیت‌های بسیار متنوعِ جمعیت که امور خیریه در معنای عام و گسترده‌ی آن را هم پوشش می‌دهد، حکایت از آن دارد که دست‌اندرکاران این مجموعه، نه نگاهی حذفی که نگاهی دربرگیرنده یا ادغامی به سویه‌های مختلف فعالیت در جهت رفع مظالم و تضییقات از کودکان کار و خیابان دارند.

ساختار و فعالیت‌ها
در جمعیت شش کمیته فعالیت می‌کنند که نیروهای داوطلب با توجه به توانایی‌ها و علاقمندی خود در هر یک از آنها به فعالیت می‌پردازند: کمیته بهداشت که وضعیت بهداشت روانی و جسمانی کودکان را کنترل می‌کند. کمیته مددکاری، به مشکلات روحی، روانی، خانوادگی و حقوقی بچه‌ها رسیدگی می‌کند. کمیته آموزش، مسئول کلاس‌های آموزشی و سوادآموزی برای بچه‌ها است و بر پایه سیستم کودک‌محور و آموزش خلاقانه ساماندهی شده‌است. کمیته روابط عمومی و ساماندهی، در زمینه تبلیغات، آگاهی‌بخشی، رسانه‌ای و جذب نیروهای جدید فعالیت می‌کند. کمیته هنر که سعی در پرورش خلاقیت‌های بچه‌ها دارد وکمیته ورزش که امکان تفریحی سالم با محیط امن برای بچه‌ها فراهم می‌نماید.

شاید مهمترین ویژگیِ جمعیت ایجاد گروهی حقوقی باشد که با نام "گروه حقوقی جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان" هدف کلی خود را "نقد و تغییر وضعیت کودکان، به ویژه کودکان کار و خیابان در نظام حقوقی ایران و مقایسه‌ی این حقوق با حقوق سایر کشورها و حقوق بین‌المللی مربوط به آن وتلاش در راستای بهبود آن" تعریف کرده‌است.
این مرکز به طور متوسط با ۹۰ کودکان بین ۸ تا ۱۴ سال ارتباط دارد. اما تلاش می‌شود ارتباط با

کودکانی که زمانی در مرکز بوده‌اند نیز حفظ شود و آنها نیز به نوعی تحت حمایت قرار گیرند. هم از آنها برای مناسبت‌های خاص دعوت می‌شود و هم روزهایی که پزشک به مرکز می‌آید به اطلاع آنها نمی‌رسد. معمولاً روزی که پزشک می آید ۱۰ تا ۲۰ نفر به تعداد کودکان حاضر در مرکز اضافه می‌شود. همچنین بزرگترها هم در این مرکز آموزش اجتماعی می‌بینند و تقریباً ۲۰ نفر از بچه‌های بزرگتر هم تحت پوشش این مرکز هستند. اینها عموماً جوانانی هستند که در معرض اعتیاد بوده‌اند و تلاش می‌شود که به آنها مهارت های اجتماعی آموزش داده شود. مرکز دارای کتابخانه‌ای است مشتمل بر ۱۵۰۰ جلد کتاب. از دیگر فعالیت‌های این مجموعه می‌توان از کلاس‌های داستان‌نویسی، نقاشی، تئاتر، عکاسی، آموزش مهارت‌های زندگی و حقوق کودک و برگزاری هفتگی کارگاه حقوق کودک برای داوطلبین نام برد. همچنین باید از برگزاری کلاس‌های خلاقیت برای کودکان یاد کرد. چهار کتاب "برج غار" ،"غار تار" ، "ترس غار" و "زیر گذر" که توسط کودکان کار به رشته تحریر در آمده‌اند، حاصل برگزاری این کلاس‌ها می‌باشند.
متأسفانه مجوز فعالیت جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان که فعالیتش را با اتکاء کامل بر کمک‌های مردمی انجام می‌دهد، از سال ۸۷ به بعد تمدید نشده است. هر چند خوشبختانه این عدم تمدید مجوز به تعطیلی کامل فعالیت‌های جمعیت نینجامیده‌است، اما مانعی جدی در برابر فعالیتِ گسترده‌ی وی می‌باشد. جمعیت همچنین برای افزایش ظرفیت‌های ممکن جهتِ ارتباط مردمی‌اش، اقدام به تأسیس یک رادیویی اینترنتی کرده‌است با نام "رادیو جمعیت" که در گزارش‌های متنوعی به ضبط و پخش برنامه‌هایی می‌پردازد که سویه‌های مختلف معضل کودکان کار و خیابان را به بحث می‌گذارد.




(1) صفحه‌ی فیسبوکِ جمعیت دفاع
(2) نوشته‌ی نادر طالبی
(3) تعدادی از دیگر "تزهایی" که نویسنده مطرح می‌کند عبارتند از: "امیدِ خیریه، شکوفاییِ درختی است که ریشه در حماقت دارد"؛ "کنشگران خیریه، عروسک‌هایی هستند با باورِ عمیق به خیمه‌شب‌بازی! سرگرم و سرگرم‌کننده". این را نیز باید یادآور شد که در پایان این نوشته آمده‌است: "نظرات مطرح شده در این گزارش می‌تواند نظرات کل مجموعه جمعیت دفاع از کودکان کار و خیابان نباشد".
(4) عناوین تعدادی از این گزارش‌ها عبارتند از "ریشه‌های کار کودک"؛ "خریدن یا نخریدن، مساله این نیست!"؛ "ریشه‌های نگاه‌های جامعه به علل کار کودک".


■ دسته‌بندی:  «جامعه»

■ در این مطلب به «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها