پنجشنبه ۴ مهر ۹۲

فضای سبز شهری و نگرانی‌های شهروندان

نسترن صارمی

این روزها هر از چندی خبرِ قطع درختان، نگرانی برخی از شهروندان تهرانی را برمی‌انگیزد؛ قطع چندی از درختانِ کهنسال در نواحی متعددی از خیابان بلند ِ ولیعصر، بارها تهرانی‌ها را آزرده است. شهرداری تهران و کمیسیون محیط زیست مجلس شورای اسلامی، این عمل را قانونی دانسته و علت آن را مرگ و پوسیدگی و خطرآفرینی احتمالی درختان اعلام کرده‌اند. از سوی دیگر، مدیر کل میراث فرهنگی استان تهران از قطع درختان ثبت شده‌ی خیابان ولیعصر ابراز بی‌اطلاعی می‌کند؛

و این در حالی است که قطع هر یک از درختان شناسنامه دار خیابان ولیعصر می‌بایست با نظر کمیته حفاظت از درختان ولیعصر مبنی بر عدم امکان احیای درخت صورت بپذیرد.
محور فرهنگی تاریخی خیابان ولیعصر با ۸ هزار چنار، رشته‌های قنات متعدد، دارای خانه‌های تاریخی و کاخ‌موزه است. خیابان ۱۸ کیلومتری ولیعصر تهران که تاریخ و فرهنگ پایتخت را از میدان راه‌آهن تا میدان تجریش در آن می‌توان مرور کرد طولانی‌ترین خیابان خاورمیانه است، ویژگی انحصاری که بالاخره پس از گذشت یک قرن، بهانه‌ای برای قرار دادن نام آن در فهرست آثار میراث فرهنگی کشور شد. افزون بر آن، خیابان ولیعصر از جمله فضاهای شهری است که به یکی از نشانه‌های عاطفی- تاریخی تهران تبدیل شده است؛ علاوه بر قنات‌ها و خانه‌های تاریخی، خیابان ولیعصر با درختان چنار مشهورش، فضاهای فرهنگی، و نیز پیاده‌راه های کلیدی تهران در گذر زمان بخشی از هویت شهری و حافظه‌ی جمعی تهران را در خود جای داده است. در واقع بیشترین واکنش‌ها در سطوح عام شهروندی نسبت به تخریب فضای سبز نیز معطوف به همین مسئله است.

با رشد شتابان شهرنشینی در ایران به طور قطع توجه به فضای سبز شهری از اهم موضوعاتی است که در کانون توجه برنامه‌ریزان شهری بوده است
اما در حالی که حساسیت‌های شهروندی در تهران تقریباً به بخش هویتی درختان و فضای سبز شهری و البته آسایش بصری و محیطی متعاقب آن محدود مانده، شهرسازان، معماران و برنامه ریزان و جامعه شناسان حوزه‌ی شهری وضعیت تهران را با رویکردی حرفه‌ای درنسبت با کالبد فضایی، چالش‌های زیست محیطی و نیز اقتصاد و مدیریت شهری رصد می‌کنند. با رشد شتابان شهرنشینی در ایران به طور قطع توجه به فضای سبز شهری از اهم موضوعاتی است که در کانون توجه برنامه‌ریزان شهری بوده است؛ هر چند مطابق با آمارها و بررسی‌های موجود شهرداری تهران، شاخص‌های سرانه‌ی فضای سبز شهری در برخی مناطق بهبودهایی داشته، اما در نسبت با مونوکسید کربن تولیدی در تهران و نیز بافت جمعیتی بسیاری از مناطق، همچنان شکاف عمیقی میان نیاز واقعی شهر و شهروندان و شیوه‌ی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری تهران وجود دارد.

تخریب باغ‌ها و پارک‌ها
فضای سبز شهری و نگرانی‌های شهروندان1.jpgمسئله‌ی دیگر تخریب برخی تنفس‌گاه‌ها، پارک‌ها، باغ‌ها و جنگل‌های شهری تهران است. فضاهای سبز در محدوده‌ی شهر، تنها به پیاده راه‌ها و معابر عمومی محدود نمی‌شود. شهر تهران از لحاظ سرانه و توزیع فضای سبز دچار کمبود است و قادر نیست خدمات اکولوژیک مناسبی ارایه دهد. همچنین پیمایش‌ها از میزان تخریب فضای سبز خبر می‌دهند. نمونه‌ی چنین تخریب‌هایی، نواحی جنوبی شهر بوده که نمونه بارز آن منطقه طرشت می‌باشد که هیچ آثاری از باغهای وسیع دهه‌های قبل آن امروزه باقی نماندهاست.

مسئله‌ی دیگر تخریب برخی تنفس‌گاه‌ها، پارک‌ها، باغ‌ها و جنگل‌های شهری تهران است
تخریب‌ها عموماً به تدریج، به لحاظ قانونی مبهم و در راستای تغییر کاربری زمین‌های این فضاهای سبز صورت گرفته است. شرح دقیقی که معماری نیوز(۱) از مراحل تخریب باغ بانک ملت واقع در خیابان نیاوران ارائه کرده است، الگویی است که در مورد باغات و پارک‌های شهری دیگری نیز تکرار شده است: "از سال ۱۳۸۹ آب قسمت غربی باغ قطع شده است. در حال حاضر درختان قسمت وسیعی از باغ خشک شده اند. کارشناسان مجرب به راحتی می‌توانند تشخیص دهند که بعضی از درختان را عمداً خشک کرده‌اند". معمار نیوز می‌نویسد که "متأسفانه مسئولین بانک نیز در یکسال اخیر اقدام به قطع بی شمار درختان و ‫قلع و قمع‬ آنها در محدوده وسیعی از باغ نموده‌اند، حتی چندین بار درختان را آتش زده‌اند. بازرسین و کارشناسان ناحیه ۴ شهرداری منطقه یک طی گزارشی مورخ ۱۳۹۱/۵/۱۳ مبنی بر آتش‌سوزی عمدی درختان با اداره حقوقی جهت طرح شکایت در مراجع قضایی و اقدامات مقتضی مکاتبه نموده‌اند"‪.‬ اهالی محله‌های جماران و حصارک نیز چندین بار به منظور اعتراض جهت تخریب باغ به شورایاری محله مراجعه نموده‌اند و شورایاری هم شکایت خود را به فرمانداری و استانداری و مراجع ذیصلاح اعلام نموده است. این باغ تا قبل از سال ۱۳۷۳ با کاربری « پارک عمومی» از سوی شهرداری اعلام شده بود. در آن سال شهرداری کاربری این باغ را به تفریحی-ورزشی با حداکثر ۱۰ درصد محدثات ورزشی تغییر می‌دهد. در سال ۱۳۸۸ کاربری باغ ذکر شده به زیر پهنه G۳۲۳ (محدوده حفاظت ویژه) تغییر می کند. تا اینکه در سال ۱۳۹۱ با ابلاغ طرح تفضیلی جامع شهر تهران این باغ در پهنه G ۳۲۳ و G۳۱۲ (حفاظت ویژه - محدودیت ساخت و حفاظت فضای سبز) قرار گرفت.
فضای سبز شهری و نگرانی‌های شهروندان2.jpgبا این که کاربری این باغ به صراحت ورزشی-تفریحی ذکر شده و در طرح تفصیلی تهران نیز ذیل پهنه‌های حفاظت ویژه قرار گرفته است، بانک ملت این باغ را به بخش خصوصی واگذار کرده، و شرکت پی‌ریز بنیان مرصوص بهساز اقدام به احداث ۹ بلوک ۵۵۰ متری در ۱۲ طبقه نموده است. طی این طرح تقریباً ۷۰% از باغ تخریب و نابود خواهد شد. این در حالی است که پیشتر سازمان آب در نامه شماره ۹۱/۴۸۹۴/۴۴۱ مورخ ۱۳۹۱/۱۰/۲۰ با توجه به وجود قنات و بستر و حریم نهر در آن محل صراحتاً صدور هر گونه پروانه ساخت و ساز و احداث بنا را ممنوع کرده بود.
باغ‌های کن در غرب نیز وضعیت بهتری ندارند؛ از سال ۱۳۸۲ علیرغم تذکرهای میراث فرهنگی بارها سوداگران مسکن به پشتوانه‌ی طرح‌های تغییر کاربری شهرداری تهران و قطعه بندی زمین‌های باغات منطقه جهت اختصاص به ساخت و ساز، اقدام به قطع درختان کرده‌اند. منطقه «کن» منطقه ای است که بخش قابل توجهی از بافت آن را باغ و فضای سبز پوشانده است و بیش از ۱۰۰ هکتار از اراضی این منطقه شامل باغ های قدیمی است که براین اساس تهیه طرح تفصیلی با هدف ساماندهی و حفظ این باغات در دستور اداره کل شهرسازی و طرح های شهری قرار گرفت. بر این اساس، تهیه این طرح در سال ۱۳۸۸ آغاز شد و پس از مراحل بازنگری و بررسی های پایانی و تصویب درکمیسیون شهرسازی این اداره کل برای تصویب به کمیسیون ماده۵ ارسال شد. با این حال مشاهدات محلی حاکی از آن است که در برخی نواحی باغ‌های کن آبیاری قطع شده است تا احتمالاً در زمان خشکی، به فروش رسیده و با تغییر کاربری محل ساخت و سازهای تازه قرار بگیرد. در مورد پارک پردیسان هم گه گاه زمزمه‌های فروش و واگذاری جهت ساخت و ساز به گوش می‌رسد که هر از چندی تکذیب شده و مجدداً به دست فراموشی سپرده می‌شود.
در طرح تفضیلی تهران کاربری املاک بر اساس نوع پهنه مشخص گردیده و هر گونه تغییر ضوابط و کاربری املاک منوط به نظر کمیسیون ماده پنج شورای عالی شهرسازی و معماری محول شده است. بنا بود با به اجرا درآمدن طرح تفضیلی دست واسطه گران از تغییر کاربری آسان پهنه‌ها جلوگیری به عمل آید. به گزارش دنیای اقتصاد، برخی از این واسطه گران مدعی هستند که امکان تغییر کاربری در تمامی پهنه‌های طرح تفصیلی حتی پهنه‌های سبز نیز ممکن است و تنها راهکار آن تشکیل پرونده در کمیسیون ماده پنج است. این در حالی است که در زمان ابلاغ طرح تفصیلی جدید مدیران شهری به صراحت اعلام کردند که هر گونه تغییر کاربری در پهنه‌های سبز غیرممکن شده است (۲).

جلوگیری از تخریب باغ گیاه‌شناسی نوشهر
فضای سبز شهری و نگرانی‌های شهروندان3.jpgاما در لابه لای موارد اخیر نمونه‌ی امیدوار کننده، یعنی توقفِ طرح تخریب باغ گیاه‌شناسی نوشهر بود که از جمله مواردی بود که علاوه بر حساسیت‌های کارشناسان، اعتراضات شهروندان را نیز به دنبال داشت. باغ گیاه‌شناسی نوشهر حدود ۵۴ سال پیش به عنوان اولین باغ پژوهشی و اکولوژیک در ایران و خاورمیانه پایه‌گذاری شد و ۱۴۰۰ گونه نادر گیاهی در این باغ، موزه آن را به یکی از ارزشمندترین ذخایر گیاه‌شناسی دنیا تبدیل کرده است. به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی، مطابق با دستور معاونت عمرانی استانداری مازندران قرار بود پروژه‌ی تخریب باغ گیاه‌شناسی در راستای طرح راه سازی استان در روز پنجم تیر ماه آغاز شود. طرح در زمانی دستور به اجرایی شدن گرفته بود که پرونده‌ی تخریب سه هکتار از باغ گیاهشناسی به دست اداره بنادر و کشتیرانی همچنان مفتوح باقی مانده است. اما اعتراض و تجمع آرام و به موقع شهرواندان محلی و فعالان محیط زیست در محل باغ توانست بر روند تخریب تأثیر بگذارد و دست کم موقتاً آن را به حالت تعلیق در بیاورد. شهروندان بر پلاکاردهای خود نوشته بودند: "هر درخت به اندازه یک انسان ارزش دارد"، "تخریب تنها باغ گیاه‌شناسی کشور غیرقانونی است"، "حفظ درخت حفظ زندگی است"، "باغ گیاه‌شناسی شناسنامه نوشهر است" (۳). رفتار شهروندان نوشهری از حساسیت بالای آنان نسبت به اهمیت زیستی فضای سبز و نیز شأن هویتی و شهری آن خبر می‌دهد.
نمونه‌های ذکر شده که تنها مشتی از خروار موارد نگران کننده در حیطه‌ی فضاهای سبز شهری هستند، نشان می‌دهند که حفاظت از فضای سبز حساسیت و مشارکت در سطوح شهروندی، کارشناسی و جمعی و همچنین نهادی در سطح وسیع را طلب می‌کنند. نهادهای مستقلِ حرفه‌ای ناظر با بررسی‌های کارشناسانه و دقیق و با اطلاع‌رسانی به موقع و گسترده می‌توانند حساسیت عموم را برانگیزانند و همچنین نهادهای رسمی و دولتی ناظر مربوطه، از جمله میراث فرهنگی، شهرداری و محیط زیست، را در راستای حفظ و بهبود بخشیدن به فضای زیستی شهروندان فعال کنند؛ مداخله و احساسِ مسئولیت شهروندان نیز قادر خواهد بود پاسخگویی نهادهای ذیربط را ارتقا بخشیده و نیز برنامه‌ریزی و مدیریت شهر را به سمت برآوردن نیازهای جمعی شهروندان هدایت کند.

منابع:

۱. http://memarinews.com/Pages/News-۱۳۲۲۲.aspx  (^)


۲. http://www.donya-e-eqtesad.com/news/۷۲۱۶۳۸/  (^)


۳. http://www.chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=۱۰۵۳۴۲&Serv=۰&SGr=۰  (^)




■ دسته‌بندی:  «محیط شهری»

■ در این مطلب به «» ، «» ، «» و «» اشاره شده است.




پیام‌ها